داروهایی که به طور متداول مصرف می کنید نقش مهمی در ابتلا به اضافه وزن و چاقی دارند. مصرف طولانی مدت بسیاری از داروها باعث بروز چاقی می شوند. بنابراین لازم است این داروها را بشناسید. در این مقاله در ابتدا به این مسأله می پردازیم که که چگونه داروهای نسخهای سبب افزایش وزن میشوند؟. سپس درباره داروها و رابطه آنها با چاقی صحبت می کنیم. در پایان نیز نکاتی برای کنترل این عوارض ذکر می شود.
بسیاری از داروهایی که روزانه مصرف می کنیم معالجه بسیاری از بیماری ها است که توسط پزشک تجویز می شود که سبب اضافه وزن در اشخاص می شود امروز این داروها را برای شما معرفی می کنیم البته توجه کنید که به محض خواندن این مطلب اگر از این دارو استفاده می کنید و از اضافه وزن فراری هستید خود سرانه این داروها را کنار نگذارید بلکه با پزشک در این مورد مشورت کنید.
چگونه داروهای نسخهای سبب افزایش وزن میشوند؟
برای شمار زیادی از داروها، علت اصلی افزایش وزن در هالهای از ابهام قرار دارد. بعضی از داروها اشتها را افزایش داده، سبب حفظ مایعات شده، یا به علت ایجاد خستگی و کمبود فعالیت بدنی در درازمدت موجب افزایش وزن میشوند. داروهایی که منجر به افزایش اشتها میشوند بر مرکز کنترل سیری در مغز اثر میگذارند. از آنجا که افزایش وزن فرایندی زمانبر است، تشخیص این مورد که این عمل ریشه در مصرف دارو دارد یا به علل دیگر همچون رژیم غذایی یا کمبود فعالیت بدنی مربوط است ،گاه بسیار دشوار میشود.
افزایش وزن ممکن است خطر ابتلا به فشار خون و کلسترول بالا و دیابت نوع دو را افزایش دهد. اگر افزایش وزن با سرعت بالا و در مدت زمان کم رخ دهد، مراجعه به پزشک و انجام آزمایشهای مورد نیاز ضروری است. این مورد بهخصوص در بیمارانی که خطر ابتلا به بیماریهای قلبی و فشار خون بالا تهدیدشان میکند، اهمیت بیشتری دارد.
بیماران نباید مصرف هیچ دارویی را بدون مشورت با پزشک خود قطع کنند. در مورد برخی از داروها لازم است تا کاهش دوز به آرامی صورت گیرد و قطع ناگهانی آنها میتواند منجر به عوارض جانبی جدی شود.اگر بیمار از افزایش وزن ناشی از مصرف دارو نگران باشد، باید با پزشک خود مشورت کند. در این مورد میتوان دارو را تغییر داده، یا دوز مصرف آن را کاهش داد. در بیشتر موارد همچنین نیاز است بیمار میزان فعالیت بدنی خود را افزایش دهد. توصیه میشود بیمار پیش از شروع مصرف دارو درباره احتمال افزایش وزن از پزشک خود اطلاعات کافی دریافت کند. به یاد داشته باشید داروها میتوانند بر افراد بهروشهای مختلف عمل کنند و تمامی بیماران دچار افزایش وزن نخواهندشد.
خود را با بقیه مقایسه نکنید
میزان اضافه وزن به دنبال مصرف دارو در افراد مختلف، متفاوت است. البته این موضوع به نوع دارو هم بستگی دارد. بعضی ها ممکن است طی یک سال فقط یک یا دو کیلو وزن اضافه کنند درحالی که بعضی دیگر ۵ تا ۱۰ کیلوگرم یا حتی بیشتر چاق می شوند. درواقع از آنجایی که بیشتر این داروها در دوره های طولانی مدت و برای بیماری های مزمن مصرف می شوند، اضافه وزن شان بیشتر به چشم می آید. در هر صورت نباید خود را با افرادی که از داروهای مشابه استفاده می کنند، مقایسه کنید. عوارض داروها در همه افراد یکسان نیست. یک داروی خاص ممکن است در فردی باعث اضافه وزن و در فردی دیگر باعث کاهش وزن شود، بنابراین حتما در این مورد با پزشک خود مشورت کنید.
داروهایی که سبب اضافه وزن می شوند
داروهای مختلفی می توانند با عارضه جانبی چاقی و اضافه وزن همراه باشند که در اینجا به ۱۰گروه از آنها اشاره خواهیم کرد:
استروئیدھا
مصرف طولانی مدت استروئیدھا در افرادی که به بیماری ھایی نظیر آرتریت، آسم و بیماری ھای گوارشی مبتلا ھستند، احتمال افزایش زن رو بالا می برد. این داروھا، اشتھا را افزایش داده و در طولانی مدت منجر به اضافه وزن می شوند. اگر مجبور ھستید که از استروئیدھا به مدت طولانی استفاده کنید، با پزشک خود در مورد امکان کاھش دوز دارو مشورت نمایید.
داروھای ضد افسردگی
سروتونین و دوپامین موجود در این داروھا که انتقال دھنده ھای عصبی ھستند که با ایجاد لذت و شادی در ارتباطند، اشتھا را نیز برای خوردن، بیشتر می کنند. البته، عوارض جانبی این داروھا از فردی به فرد دیگر، تفاوت دارد. اگر دغدغه وزن دارید، حتما در مورد قطع مصرف این داروها با پزشک مشورت کنید.
پاکسیل (پاروکستین)
داروهای مهار کننده های انتخابی بازجذب سروتونین (SSRIs) عموما باعث افزایش وزن نمیشوند، چراکه داروهای ضدافسردگی با افزایش سروتونین باعث میشوند، شما احساس سیری نمایید. اما پاکسیل در این بین یک استثناء است. هرچند پاکسیل یکی از داروهای خوب ضد اضطراب است، اما اگر در دوران مصرف دارو شروع به افزایش وزن کردید، با مشورت و توصیه پزشکتان میتوانید نوع دارو را عوض کرده و از سایر مهارکننده های سروتونین همچون پروزاک یا زولفت(Zoloft) استفاده نمایید.
فلوکستین (Prozac یا پروزاک)
هرچند که فلوکستین معمولا برای با کاهش وزن همراه است، اما بعضی از اوقات میتواند باعث چاقی شود. یک تحقیق ۶۰ هفتهای نشان میدهد هرچند بیمارانیکه با فلوکستین درمان میشدند در شش ماه اول مصرف حدود ۵ کیلو و بیشتر وزن کم کردند، اما از نیمه های دوره دوباره شروع به افزایش وزن نمودند. افرادیکه برای درمان افسردگی فلوکستین مصرف میکنند و میخواهند وزن کم کنند، بانظر پزشک میتوانند از داروی ولبوترین (بوپروپیون) بعنوان جایگزین فلوکستین استفاده نمایند.
والپوریک
والپوریک (Depakote یا والپوریک اسید) دارویی است که برای درمان اختلال دو قطبی، تشنج و پیشگیری از میگرن استفاده میشود. تحقیقی که در سال ۲۰۰۷ برروی بیماران صرعی انجام شد نشان داد ۴۴ درصد از زنان و ۲۴ درصد از مردان که از این دارو استفاده میکردند، حدود ۵ کیلوگرم و یا حتی بیشتر وزن اضافه کردهاند.
رمرون (میرتازاپین)
رمرون یکی از داروهای درمان افسردگی است که سروتونین و نوراپی نفرین را که با کاهش وزن ارتباط دارند افزایش میدهند. بااینحال فعالیت آنتی هیستامینای این دارو ممکن است بتواند باعث افزایش وزن شود. این دارو بعضی از اوقات به افراد مسن که وزنشان کم تر از حد معمول است، داده میشود.
زیپرِکسا (اولانزاپین)
داروهای ضدسایکوتیک آتیپیک (Atypical antipsychotics) همچون زیپراکسا یا کلوزاریل (کلوزاپین) میتوانند باعث چاقی شوند. تحقیقی که در سال ۲۰۰۵ انجام شد نشان داد که ۳۰ درصد افرادیکه زیپراکسا مصرف میکنند، ۷ درصد وزن بدنشان در طول ۱۸ ماه بدلیل مصرف این دارو بوده است. این دارو برای درمان اسکیزوفرنی و افسردگی دوقطبی مصرف میشود، برای جایگزین آن میتوان با توصیه پزشک از گدون (زیپرازیدون) و ابیلیفای(aripiprazole) استفاده نمود. همچنین میتوان برای کمکردن عوارض چاق کننده دارو از داروی متفورمین در کنار این دارو استفاده نمود.
تورازین (کلرپرومازین)
داروی تورازین همچنین ملاریل (تیوریدازین) فعالیتهای آنتی هیستامینی داشته که باعث افزایش اشتها میشود. هرچند این داروها اثر کمتری نسبت به زیپراکسا و کلوزاریل دارند، اما بدلیل سایر اثرات جانبیشان و همچنین تاثیر کمترشان برروی اسکیزوفرنی کمتر استفاده میشوند.
میتریپتیلین (Elavil، Endep، Vanatrip)
داروهای ضد افسردگی سه حلقه ای (TCAs) از قبیل آمیتریپتیلین بیشتر از سایر داروهای ضدافسردگی و میگرن با چاقی مرتبط هستند. فعالین آنتی هیستامینی دارو دلیل چاق کنندگی آن است. این داروها کمتر برای افسردگی استفاده میشوند چراکه مصرف بیش از حد آنها میتواند باعث مشکلات قلبی شود.
داروهای ضد بارداری
ذخیرهسازی چربی را افزایش میدهند
اغلب قرصهای پیشگیریکننده از بارداری از دو هورمون پروژسترون و استروژن تشکیل شدهاند و از تخمک گذاری جلوگیری میکنند. این قرصها تاحدودی میتوانند باعث اضافهوزن شوند زیرا استروژن باعث افزایش ذخیرهسازی چربی توسط ارگانهای بدن میشود که البته این موضوع حین بارداری یک ضرورت محسوب میشود. در صورتی که از این داروها استفاده میکنید، بهتر است هر چند وقت یک بار روش خود را با مشاوره پزشک تغییر دهید و از دیگر راههای ضد بارداری کمک بگیرید.
این داروها معمولا باعث افزایش وزن شناخته میشوند، اما این ادعا هنوز ثابت نشده است. درحقیقت پروژستونهای طولانی اثر تزریقی بنام مدروکسی پروژسترون استات (DMPA) تنها دارویی است که با افزایش وزن ارتباط داشته و تاثیر آن اثبات شده است.
داروھای مسدود کننده بتا
نباید از مصرف داروھای کاھنده خون به دلیل ترس از چاقی، خودداری کرد و حتما باید از پزشک بخواھید که داروی جایگزین برای شما در نظر بگیرد. پزشک ممکن است که به جای داروھای قدیمی، داروھای مسدودکننده بتای جدیدتر، یا داروھای مسدودکننده کانال کلسیم و یا محدودکننده ھایACEرا تجویز کند. ھمچنین باید مراقب رژیم غذایی خود باشید تا قند و شکر کمتری داشته و در عوض، میوه و سبزیجات تازه بیشتری مصرف کنید و فعالیت بدنی بیشتری نیز داشته باشید.
آتنولول (Tenormin)
داروهای بتا بلاکر(Beta-blockers) دراوهای برای درمان فشارخون بوده که در این بین آتنولول، متوپرولول و ایندرال جزء پرمصرف ها میباشند. یکی از تحقیقات در زمینه این داروها نشان میدهد افرادیکه از داروی آتنولول استفاده نمودهاند ۲,۵ کیلوگرم وزن بیشتر از سایر افراد در ماههای اولیه وزن اضافه میکنند. این داروها سرعت سوزاندن کالری را کاهش داده و باعث خستگی میشود.
انسولین
خوشاشتهایتان میکند!
انسولینهایی همچون لیسپرو، آسپارت و گلولیزین میتوانند باعث افزایش وزن شوند اما انسولینهای طولانی اثر، تاثیر کمتری بر چاقی دارند. متاسفانه بسیاری از بیماران فکر میکنند که با تزریق انسولین میتوانند هرقدر که میخواهند غذا بخورند؛ بنابراین بعضی آنها در مدت ۶ ماه تا ۱۵کیلوگرم هم وزن اضافه میکنند!
انواع خاصی از انسولین همچون انسولین طولانی اثر لِویمیر تاثیر کمتری بر چاقی دارند. تحقیقی نشان میدهد که افراد در سه سال اول دریافت انسولین حدود ۵ کیلوگرم افزایش وزن داشتهاند. بیشتر از نصف این وزن در سه ماه اول بوجود آمده است.
بعضی پزشکان هم برای کنترل قند خون بالای بیمار در ابتدای درمان، دوز بالایی از انسولین را تجویز میکنند و بههمین دلیل فرد دچار علائم افت قندخون میشود، درنتیجه بیشتر از حد معمول مواد غذایی مصرف میکند و چاق میشود، درحالی که انسولین باید تدریجی تجویز شود.
قرصهای دیابت
هم چاق میکنند هم لاغر!
تعدادی از داروهای دیابت نوع دو باعث کاهش وزن و بعضی دیگر باعث افزایش وزن میشوند. داروهای حاوی سولفونیل اوره ازجمله دیابینیز، اینسولاز، گلیپیزاید، گلیبوراید، گلیمیپراید، کلرپروپامید و تولبوتامید باعث تحریک تولید و فعالیت انسولین میشوند. انسولین نیز کاهنده قندخون و افزایشدهنده اشتها است. این داروها معمولا طی ۳ تا ۱۲ ماه اول درمان بیشتر از ۵کیلوگرم اضافهوزن ایجاد میکنند.
تیازولیدین دیون (پیوگلیتازون) نیز از دیگر داروهای دیابت است که میتواند باعث افزایش وزن شود. اما در مقابل، داروهایی همچون متفورمین، اگزناتاید، سیتاگلیپتین، پراملینتاید و آکاربوز به کاهش وزن کمک میکنند یا اینکه بر وزن بیاثر هستند.
بعضی از داروهای درمان دیابت نوع ۲ باعث کاهش وزن میشوند، در حالیکه بعضی از دیگر باعث افزایش وزن میگردند. داروهای حاوی سولفونیل اوره از جمله دیابینیز و اینسولاز باعث تحریک تولید و فعالیت انسولین که کاهش دهنده قندخون و افزایش دهنده اشتهاست، میشوند. داروهایی همچون متفورمین، بیِتا و ژانویا بیشتر برای کاهش وزن مناسب اند.
اما در مقابل، داروهایی همچون متفورمین، اگزناتاید، سیتاگلیپتین، پراملینتاید و آکاربوز به کاهش وزن کمک میکنند یا اینکه بر وزن بیاثر هستند.
داروهای کاهنده فشارخون
کالری سوزی را کند میکنند
بتابلوکرها مثل آتنولول، متوپرولول و پروپرانولول که برای درمان فشارخون بالا بهکار میروند هم میتوانند باعث افزایش وزن شوند. برای مثال افرادی که از آتنولول استفاده میکنند در ماههای اول مصرف بهطور متوسط ۲٫۵ کیلوگرم به وزنشان اضافه میشود. درواقع این داروها سرعت سوزاندن کالری را کاهش داده و باعث خستگی و حس رخوت میشوند. افزایش مصرف موادغذایی فیبردار و کمکالری میتواند در تعدیل اثرات جانبی این داروها موثر باشد.
کورتونها
آب را در بدن حبس میکنند!
کورتیکواستروئیدها ازجمله بتامتازون، دگزامتازون، هیدروکورتیزون، تریامسینولون، کلوبتازول، فلوسینولون و… معمولا برای درمان آرتریت روماتوئید، آسم، حساسیت یا دیگر بیماریهای خود ایمنی به کار میروند و التهابات دردناک را تسکین میدهند. اما در عین حال اگر طولانیمدت و در دوزهای مکرر مصرف شوند میزان جذب آب توسط بدن را افزایش میدهند.
علاوه براین، چون فرد مبتلا به این بیماریها تحرک کمتری دارد، کالری کمتری میسوزاند و دچار اضافهوزن میشود. پردنیزولون و کورتیزون نیز که برای درمان روماتیسم ماهیچهای بهکار میروند در بیش از ۵۰درصد از بیماران طی یک سال اول مصرف باعث ۲ تا ۱۳کیلوگرم اضافه وزن میشوند.
کورتیکواستروئیدهای استنشاقی برای درمان آسم مثل بودزوناید، سیکلزوناید و فلوتیکازون هم دارای عارضه افزایش وزن هستند. ورزش، رژیم غذایی و گاهی مصرف همزمان متفورمین میتواند اضافهوزن حاصل از این داروها را کاهش دهد.
داروهای ضد روان پریشی
هم آرام میشوید هم گرسنه!
داروهای ضد روان پریشی ازجمله هالوپریدول، لوکساپین، کلوزاپین، کلرپرومازین، فلوفنازین، ریسپریدون، الانزاپین و کوئتیاپین که معمولا برای درمان اسکیزوفرنی و افسردگی دوقطبی کاربرد دارند هم میتوانند باعث افزایش اشتها و وزن شوند. اما نگران نباشید، برای جلوگیری از این عارضه میتوان تحت نظر پزشک آنها را با داروهایی جایگزین یا همزمان از داروی متفورمین استفاده کرد.
داروهای ضدتشنج و میگرن
۱۵ کیلوگرم افزایش وزن در ۳ ماه!
مصرف داروهای ضدتشنج مثل والپروئیک اسید ممکن است با ۱۵ تا ۲۰کیلوگرم اضافهوزن همراه باشد. والپروئیک اسید دارویی است که برای درمان اختلال دو قطبی، صرع، تشنج و پیشگیری از میگرن استفاده میشود. البته این دارو در بعضی افراد ممکن است باعث کاهش وزن شود. داروهای کاربامازپین و گاباپنتین نیز طی ۳ ماه اول درمان میتوانند تا ۱۵کیلوگرم اضافهوزن ایجاد کنند.
آنتی ھیستامین ھا
«آنتی هیستامین» یکی از ترکیبات مهم در داروهای ضدحساسیت بهشمار میآید و نمیتوان آن را از فرمول دارو حذف کرد. این ماده فعالیت آنزیم تنظیم کننده اشتها را در بدن مختل میکند. داروهایی که حاوی «دیفن هیدرامین» هستند نیز با افزایش خواب آلودگی باعث کاهش فعالیت بدنی میشوند، بنابراین مصرف طولانیمدت آنها میتواند با افزایش وزن همراه باشد.اگر برای فروکش کردن تب و به صورت موقتی از آنتی ھیستامین استفاده شود، اثری بر روی افزایش وزن نخواھد گذاشت. اگر به ھر دلیلی مجبور ھستید که از آنتی ھیستامین به مدت طولانی استفاده کنید، با پزشک خود مشورت کنید تا در صورت صلاحدید، داروی مشابھی برای شما تجویز نماید.
داروهای ضدآلرژی (فکسوفنادین و پزودوافدرین)
در داروهای ضد حساسیت و آلرژی فعالیت آنتی هیستامنی حیاتی بوده و قابل حذف نیست. یک تحقیق در سال ۲۰۱۰ نشان داد داروهای ضدحساسیت میتواند ۵۵ درصد شانس چاقی را در افراد افزایش دهد. آنتی هیستامین باعث مختل شدن فعالیت آنزیم خاصی که تنظیم کننده مصرف غذا در بدن است، میشود.
از سرعت متابولیسم میکاهند
در دوران یائسگی میزان ترشح هورمون استروژن در بدن خانمها کاهش پیدا میکند، به همین دلیل فرد دچار علائمی چون گرگرفتگی و عرق کردنهای شبانه میشود. برای رفع این وضعیت پزشک معمولا هورمون درمانی با استروژن را تجویز میکند اما این روش خود باعث احتباس آب و افزایش وزن میشود، با افزایش وزن، متابولیسم هم کندتر میشود، بنابراین کسانی که تحت هورمون درمانی هستند باید برنامه غذایی خود را تغییر دهند و بهطور منظم ورزش کنند.
۴ نکته مهم برای جلوگیری از چاقی دارویی!
اگر در چند ماه اخیر رژیم غذایی و فعالیت بدنیتان را تغییر نداده و در عین حال دچار اضافهوزن شدهاید و فکر میکنید داروهایتان مقصر هستند، به این ۴ نکته توجه کنید:
اولین و مهمترین نکته اینکه هیچوقت بدون مشورت پزشک داروهایتان را قطع نکنید یا دوز آنها را کاهش ندهید. شاید مصرف این دارو برای شما بسیار مهمتر از اضافهوزنی باشد که پیدا کردهاید.
همیشه قبل از اینکه پزشک دارویی برایتان تجویز کند حتما در مورد چاقکننده بودن آن سوال کنید. گاهی اوقات پزشک میتواند داروهایتان را با داروهای دیگری جایگزین کند تا دچار اضافهوزن نشوید و در عین حال تاثیر درمانی هم از آن بگیرید.
اضافهوزن حاصل از مصرف دارو معمولا طی ۶ ماهه اول درمان نشان داده میشود. اگر میزان اضافهوزنتان خیلی زیاد است حتما موضوع را با پزشک خود درمیان بگذارید زیرا چاقی میتواند بیماریتان را تشدید کند و خطر ابتلا به سندروم متابولیک، دیابت، فشارخون بالا، چربی خون بالا و آرتروز را افزایش دهد.
اگر مجبورید از داروهایی با عارضه اضافهوزن استفاده کنید، برای جلوگیری از چاقی یا کمک به کاهش وزن خود یک دفترچه یادداشت تهیه کنید و هرچه میخورید را همراه با زمان آن یادداشت کنید. به این ترتیب کنترل خیلی بهتری روی کالریهای مصرفی خواهید داشت.
همچنین باید سعی کنید فعالتر باشید؛ به جای اینکه تلویزیون ببینید یا قهوه بنوشید همراه با خانواده یا دوستان به پیادهروی بروید. فعالیت باعث سوختن کالری میشود که خود تاثیر افزایش وزن حاصل از هر دارویی را خنثی میکند.
