برای رفع کم خونی اولین راهی که به ذهنمان می رسد استفاده از قرص آهن است در حالی که ممکن است مشکلی بغیر از کمبود آهن وجود داشته باشد. مصرف خودسرانه قرص آهن بدون نظر پزشک عوارض جبران ناپذیری را به دنبال خواهد داشت. به منظور شناخت این دارو و سایر روش های درمانی، این مقاله به معرفی قرص آهن برای درمان کم خونی می پردازد.
کم خونی که در برخی موارد ناشی از کمبود آهن در بدن است یکی از بیماریهای بسیار شایع مخصوصا در میان خانمهاست. تقریبا بیشتر خانمها با قرصهای آهن آشنایی دارند و از آنها مصرف کردهاند. شاید به ظاهر این بیماری چندان خطرناک نباشد اما این تصور اشتباه است چرا که خون اصلیترین مایع حیاتی بدن است و در صورتیکه بدن با کمبود آن مواجه شود باعث اختلال در کار سایر اعضای بدن میشود. از این رو بهتر است برای درمان کم خونی اقدام کرده و علاوه بر داشتن یک تغذیه اصولی سرشار از آهن در مواقعی که نیاز است طبق صلاحدید پزشک از داروهایی در این زمینه تحت عنوان قرص آهن هم استفاده شود.
کم خونی چیست و چه افرادی بیشتر در معرض این مشکل قرار دارند؟
آنمی یا کم خونی زمانی بروز می کند که میزان هموگلوبین در خون پایین تر از حد استاندارد باشد. هموگلوبین ترکیبی پروتئینی است که وظیفه حمل اکسیژن به بافت های بدن را به عهده دارد. بنابر گزارش سازمان بهداشت جهانی حدود ۲۵ درصد از مردم جهان از کم خونی رنج می برند که نیمی از این میزان به کمبود آهن در افراد مربوط می شود. معمولا خانم ها به دلیل خونریزی ماهانه، کودکان در سنین رشد و خانم های باردار بیشتر در معرض کم خونی قرار دارند.
نقش آهن و فریتین در بدن
مهترین نقش آهن کمک به تولید گلبول های قرمز و هموگلوبین می باشد. هموگلوبین یکی از اجزا خون است که وظیفه حمل اکسیژن از ریه ها به تمام سلول های بدن را بر عهده دارد. آهن به عنوان هسته اصلی هموگلوبین است و تقریبا نیمی از میزان آهن در بدن در مولکول های هموگلوبین یافت می شود و مابقی در کبد، مغز استخوان و سایر اندام ها ذخیره می شود.
زمانی که میزان ذخایر آهن کاهش یابد تولید گلبول های قرمز و هموگلوبین دچار اختلال شده و سبب بروز کم خونی، خستگی زودرس و سایر مشکلات می گردد.
آیا همه کمخونیها به دلیل فقر آهن است؟
آیا میتوانیم هرگاه کمخونی را تشخیص دادیم ابتدا به بیمار توصیه کنیم مدتی قرص آهن مصرف کند تا شاید کمخونی او برطرف شود؟
جواب این سوال قطعا منفی است و باید تاکید شود که در بسیاری اوقات، بیماریهای دیگری مسئول کمخونی است و مصرف اشتباهی آهن نهتنها آنها را درمان نمیکند، بلکه با زیاد شدن میزان آهن در بدن، فرد دچار افت قدرت ایمنی شده و مستعد عفونت میشود.
این مشکل زمانی تشدید میشود که وقتی فرد با مصرف آهن کمخونیاش درمان نمی شود، به اشتباه میزان دارو را زیاد کرده و مدت طولانی به مصرف آن ادامه می دهد که در این صورت با رسوب آهن در کبد، لوزالمعده، قلب و مفاصل این اندامها دچار آسیبهای شدید و خطرناک میشوند.
تجمع بیش از حد آهن در بدن، بیماری هموکروماتوز (Hemochromatosis) را ایجاد میکند.
در مجموع حدود چهار گرم آهن در کل بدن وجود دارد که نیمی از آهن، یعنی دو گرم در ساختمان هموگلوبین و میوگلوبین که مواد تشکیلدهنده گلبولهای قرمز و عضلات است، به کار رفته و بقیه آن در کبد و دیگر اندامها ذخیره شده است.
از آنجا که تعداد کمی از غذاهای مصرفی دارای آهن قابل توجهی است، سیستم دقیقی در بدن طراحی شده است که سلولهای قرمز خون و سلولهای عضلانی که منابع اصلی آهن در بدن هستند، زمان فرسودگی به شکلی از رده خارج میشود که آهن موجود در آنها دوباره به چرخه طبیعی بدن برمیگردد و تنها بخش کوچکی از آن دفع شود.
بنا بر نظر بسیاری از پزشکان کمبود آهن به ندرت و بیشتر در افراد خام گیاه خوار افراطی، زنان با قاعدگی های بسیار شدید و در کودکانی که در مناطق محروم زندگی می کنند و به دلیل عدم رعایت بهداشت به انگل های رودوی مبتلا می باشند دیده می شود و اما برعکس آن ازدیاد آهن امروزه بسیار شایع است. به عنوان یک قاعده کلی با افزایش سن نیار بدن به آهن کاهش می یابد و آهن مازاد که از طریق تغذیه جذب بدن می شود با رسوب در اندام های مختلف از جمله کبد، مغز، دستگاه تناسلی، کلیه ها سبب بروز انواع بیماری می گردد به همین دلیل است که بسیاری از پزشکان بر این عقیده اند که فصد خون و یا حجامت برای سلامت انسان مفید است، زیرا بدن هیچ راه طبیعی برای دفع آهن مازاد ندارد و تنها راه طبیعی کاهش آن حجامت، فصد و اهدای خون است.
کمبود آهن و قرص آهن
میزان ذخایر آهن در بدن یک فرد سالم بین ۳۰۰۰ الی ۴۰۰۰ میلی گرم است و روزانه حدود ۱ میلی گرم آهن از طریق دستگاه گوارش و تعرق از بدن دفع می شود. خانم ها نیز در هر قاعدگی بین ۱۰ الی ۱۸ میلی گرم آهن از دست می دهند. این میزان آهن دفع شده از بدن با داشتن یک برنامه غذایی متعادل مانند خوردن ۲ وعده گوشت قرمز و یا چند عدد تخم مرغ در ماه براحتی قابل جبران است و به هیچ وجه نیازی به مصرف قرص آهن نمی باشد.
همچنین باید توجه داشته باشید صرفا فقر آهن دلیل ایجاد کم خونی نمی باشد، کمبود ویتامین های ب۱۲، ب۶، ای، اسید فولیک و کمبود و یا ازدیاد مس نیز سبب بروز کم خونی می شوند.
با چه روش هایی می شود کم خونی را درمان کرد؟
درمان کم خونی با توجه به انواع آن متفاوت است. کم خونی ناشی از فقر آهن با مصرف مکمل آهن و کم خونی مگالوبلاستیک (کمبود ویتامین B۱۲ یا اسیدفولیک) با تجویز ویتامین B۱۲ و فولیک اسید قابل کنترل است. قطع مصرف داروهای ایجادکننده کم خونی و جایگزین کردن آنها با داروهای مناسب نیز از جمله روش های مقابله با کم خونی است.
خانم هایی که دچار خونریزی شدید ماهانه می شوند، باید از نظر وجود بیماری های زنان بررسی شده و در صورت نبود مشکل حتما ترکیبات آهن مناسب جهت پیشگیری از ایجاد فقر آهن دریافت کنند. درخصوص کم خونی ناشی از بیماری های مزمن لازم است که ابتدا بیماری زمینه ای درمان و کنترل شود. از استروئید و درمان های سرکوبگر ایمنی در درمان برخی از انواع کم خونی های همولیتیک استفاده می شود.
در کنترل دردهای ناشی از کم خونی داسی شکل، مصرف داروهای مسکن کاربرد دارد. در برخی موارد کم خونی، تزریق خون، اریتروپویتین یا پیوند مغزاستخوان مورد استفاده قرار می گیرد.
معرفی برخی از انواع قرص آهن
قرص آهن فیفول
فیفول (fefol) یک فرآورده خونساز میباشد که شامل سولفات آهن و مقداری فولیک اسید است. از عوارض این دارو میتوان به اختلالات گوارشی، یبوست، تهوع و اسهال اشاره کرد. این دارو به تدریج و در طی چند ساعت در دستگاه گوارش آزاد میشود، به گونهای که بیشترین آهن موجود در آن در بخش فوقانی روده کوچک (جایی که بیشترین جذب در آنجا صورت میپذیرد) به تدریج آزاد میشود. توجه داشته باشید که زنان باردار خصوصا در سه ماه اول بارداری نمیتوانند از قرص فیفول استفاده کنند چراکه در دوران بارداری میزان آهن و اسید فولیک بدن افزایش پیدا میکند که با مصرف این دارو باعث بروز مسمویت و حساسیت دارویی میشود.
قرص اسید فولیک
اسید فولیک (Folic Acid) از ویتامینهای گروه B و از مواد لازم برای تولید گلبولهای قرمز است. معمولا بدن افراد بزرگسال روزانه به میزان ۴۰۰ میلیگرم اسید فولیک نیاز دارد. این ماده برای رشد سلولها و متابولیسم بدن و همچنین برای بسیاری از اعمال بدن از جمله سلامتی سیستم عصبی، خون و یاختهها حیاتی و اساسی است. این ماده ضروری بدن را در مقابل بیماریهای قلبی، نقصهای مادرزادی، پوکی استخوان و سرطانهای مشخصی حفظ میکند. علاوه بر مصرف این ماده به صورت قرص مواد غذایی طبیعی هم وجود دارند که شامل اسید فولیک می باشند. این مواد شامل جگر، عدس، سبوس برنج، مخمر آبجو، آرد سویا، نخود چشم سیاه، لوبیای مرمری، لوبیا قرمز، بادام زمینی، اسفناج، برگ شلغم، گندم، کدو تنبل (کدو حلوایی) و مارچوبه میباشد. زمانیکه اسید فولیک برای درمان کمبود آن مصرف میشود، باید به همراه ویتامین B12 مصرف گردد، این دو مکمل به علاوه درمان کم خونی ناشی از آنها برای بهبود سلامت اعصاب نیز مفید میباشند.
عوارض مصرف قرص اسید فولیک شامل تهوع، نفخ شکم، باد معده و بیخوابی میباشد.
مقدار توصیه شده آهن:
معمولا مقدار مجاز مصرف آهن در روز به سن و جنسیت فرد بستگی دارد.
نوزادان:
۰ الی ۶ ماهه: ۰.۲۷ میلی گرم
۷ الی ۱۲ ماهه: ۱۱ میلی گرم
کودکان:
یک الی سه ساله: ۷ میلی گرم
چهار الی هشت ساله: ۱۰ میلی گرم
مردان:
۹ الی ۱۳ ساله: ۸ میلی گرم
۱۴ الی ۱۸ ساله: ۱۱ میلی گرم
۱۹ سال و بیشتر:۸ میلی گرم
زنان:
۹ الی ۱۳ ساله:۸ میلی گرم
۱۴ الی ۱۸ ساله: ۱۵ میلی گرم
۱۹ تا ۵۰ ساله: ۱۸ میلی گرم
۵۱ به بالا: ۸ میلی گرم
دوران بارداری: ۲۷ میلی گرم
عوارض مصرف خودسرانه قرص آهن
مصرف خودسرانه قرص آهن بدون نظر پزشک عوارض جبران ناپذیری را به دنبال خواهد داشت.
قبل از مصرف هر دارو یا مکملی فرد حتما باید تحت نظر پزشک باشد و پس از انجام آزمایشات لازم و با نظر پزشک معالج دارو مصرف کند.
با اینکه یکی از شایعترین علل کم خونی در افراد کمبود آهن است اما عواملی مانند کمبود ویتامین B12 یا اسیدفولیک نیز در کم خونی نقش دارند.
غالبا افرادی که با فقر آهن مواجهند با علایمی همچون ریزش مو, خستگی, ضعف و بیحالی که از علایم اصلی آن به شمار میرود, به پزشک مراجعه می کنند.
کم خونی در اثر کاهش حجم گلبولها ایجاد شده و با تجویز مصرف روزانه یک عدد قرص آهن این مشکلات برطرف خواهد شد.
مصرف خودسرانه قرص آهن باعث بروز مشکلاتی همچون نارسایی کبد و تیرگی پوست شده و به علت رسوب آهن در خون ممکن است در مواردی مشکلات مغزی و عصبی را ایجاد کند.
بهتر است بعد از مصرف قرص آهن تا یک ساعت از نوشیدن چای و نوشابه خودداری کنند.
کسانی که از مشکلات گوارشی و زخم معده رنج می برند بهتر است بین یا قبل از شروع به خوردن غذا قرص خود را میل کنند، به جای مصرف قرص آهن از مواد غذایی جایگزین از جمله پروتیین، شیر، پنیر، تخم مرغ، گوشت، پسته و جگر گوسفند که منابعی سرشار از آهن هستند استفاده کنند.
مصرف هر دارویی بدون نظر پزشک اشتباه است و افراد باید همیشه تحت نظر پزشک متخصص و با انجام آزمایشات لازم اقدام به مصرف دارو کنند.
