اگزما بیماری است که باعث تحریک بیش از حد اندام های مختلف بدن و ایجاد حس خارش می شود و با تاول ها و سرخ شدن پوست در قسمت های مختلف بدن همراه است،در این مقاله به بررسی مراحل اگزما می پردازیم.
اگزما از یک کلمه یونانی گرفته شده است. این بیماری ابتدا به صورت تاول های ریز تشخیص داده شده بود، ولی امروزه یک بیماری واحد نیست و به طیف وسیعی از بیماری های پوستی، «اگزما» گفته می شود.
اگزما به طور کلی، ۲ مرحله دارد؛ حاد و مزمن. در مرحله حاد تکهای از پوست قرمز و متورم می شود و ضایعات گاهی به صورت تاول های ریز و کوچک، ولی مجتمع در می آید. در نوع مزمن زمینه پوست قرمز و پوسته پوسته میشود که بعدها همین ضایعات ممکن است ضخیم و چرم مانند شود.
ضخامت به دلیل خارش و تحریک مداوم است. مهم ترین علامت اگزما خارش است که عمدتا با استرس شدت پیدا می کند. خارش معمولا در شب ها شدیدتر است. البته در طول روز هم وجود دارد، ولی به علت اینکه فرد مشغول امور روزمره است زیاد متوجه آن نیست. عوامل محیطی مانند گرما و تعریق هم باعث تشدید اگزما می شود. اگزماها به دو گروه اصلی تقسیم می شوند؛ اگزمای آتوپیک که ممکن است پوست، ریه، چشم و … را درگیر کند. این نوع اگزما ارثی است. نوع دوم غیرآتوپیک و غیرارثی است که در این بیماران حساسیت به ماده خارجی و بیرونی وجود دارد.
اگزمای اتوپیک :
وقتی ماده خارجی وارد بدن انسان می شود، بدن پاد زهری به نام آنتی بادی می سازد تا بتواند ماده خارجی را از بین ببرد، ولی در بدن افرادی که زمینه اتوپیک دارند حساسیت زیاد به آنتیژن وجود دارد و پاد زهر زیاد و بیش از نیاز می سازد که باعث علائم پوستی و… می شود.
اگزمای غیرآتوپیک :
بدن فرد نسبت به یک ماده خارجی خاص حساسیت زیاد نشان می دهد.
گاهی طبقه بندی اگزما صرفا بر اساس مکان درگیری در بدن انجام می شود:
اگزمای گوش :
در این نوع اگزما قسمت خارجی یعنی لاله گوش، پشت گوش و شیار آن و بخشی از مجرا درگیر است. البته بعضی بیماری های پوستی مربوط به لاله گوش مانند درماتیت سبورئیک هم ممکن است با اگزمای گوش اشتباه گرفته شود، گرچه متخصصان پوست این بیماری را تشخیص می دهند. در اگزمای گوش، ناحیه درگیر متورم، قرمز با دانه های ریز آبدار است که با تداوم بیماری فقط قرمزی و ضخامت پوست مشاهده می شود. مجرای گوش انسان پر از غدد عرق و غدد چربی است. این دو غدد دارای ترشحاتی هستند که دفاع گوش محسوب می شود.
افرادی که دارای اگزمای گوش هستند بیشتر گوش خود را می خارانند. این کار باعث از بین رفتن موم گوش می شود، گوش در معرض آلودگی قرار می گیرد و عفونت نیز اضافه می شود. گاهی داروهای بیحسی و … که برای گوش استفاده می شود هم می توانند اگزما ایجاد کنند. غیر از داروها یکی از عوامل مهم اگزمای گوش، حساسیت به فلزات تزئینی است که به عنوان گوشواره استفاده می شود. گوشواره های تزئینی معمولا از نیکل که فلز ارزان قیمت و بادوامی است، ساخته می شوند. این فلز یکی از مواد حساسیت زای بزرگ است. این نوع اگزما قابل درمان است و با دور کردن فلز از پوست مشکل بیمار خیلی زود بر طرف می شود. در مواقعی که عفونت ایجاد می شود باید داروهای آنتی بیوتیکی تجویز و به بیمار در مورد نحوه بهداشت گوش آموزش داده شود.
اگزمای پلک :
این بیماری بیش تر در اگزمای نوع آتوپیک دیده می شود، ولی در خانم هایی که لاک می زنند و عادت دارند با پشت ناخن پلک را بخارانند، نوع غیرآتوپیک و حساسیت زا وجود دارد. حتی مواد آرایشی مانند خط چشم و سایه و آلودگی هوا نیز ممکن است باعث اگزمای تماسی شود. اگزمای پلک تقریبا بیماری متعلق به خانم هاست چون خانم ها بیش تر از مواد آرایشی و… استفاده می کنند.
در این مواقع با کمک تست هایی می توان به نوع ماده حساسیت زا دسترسی پیدا کرد که به درمان علتی کمک می کند، ولی این نوع تست فقط ۵۰ درصد قدرت تشخیصی دارد چون مواد دیگری هم وجود دارد که حساسیت ایجاد می کند و در این تست وجود ندارد. مشکل اگزمای چشم این است که فرد مدام باید ناحیه را با دست بخاراند، در نتیجه احتمال عفونت چشم وجود دارد. در این مواقع باید برای ادامه درمان از چشم پزشک کمک گرفت. گاهی اگزمای پلک مقاوم است و به داروهای کورتیکو استروئیدی پاسخ نمی دهد که در این شرایط از داروی دیگری استفاده می شود.
اگزمای پستان :
اگزمای پستان معمولا نوک و هاله پستان را درگیر می کند. ضایعات اگزمایی دردناک است و اغلب در خانم های شیرده دیده می شود. در واقع آب دهان کودک می تواند پوست ناحیه را درگیر کند. البته این وضعیت در خانم هایی دیده می شود که بهداشت نوک پستان را رعایت نمی کنند یا مشکل سینه بند دارند. اندازه دو پستان برخی خانم ها به طور ژنتیکی متفاوت است و وقتی سینه بند برای یک پستان کوچک و برای دیگری بزرگ است، پستان را تحت فشار قرار می دهد و در اثر سایش اگزمای تماسی نوک پستان رخ می دهد، اما نکته مهم این است که اگزمای نوک پستان از نوعی سرطان پستان که آن هم ظاهر اگزمایی دارد، افتراق داده شود، به خصوص در زنانی که شیرده نیستند و بالای ۴۰ سال دارند، اگر اگزما بیش از ۳ ماه طول بکشد باید به سرطان پستان مشکوک شد.
البته زمان در تشخیص سرطان پستان، طلایی است و هر چه زودتر این دو باید از هم افتراق داده شوند و زنان نباید منتظر ۳ ماه بمانند. مورد بعدی یک طرفه بودن و مقاوم بودن به دارو است که این مساله نیز برای تشخیص بد خیمی پستان بسیار کمک کننده است. اگر پزشک از وجود اگزما مطمئن شود با توصیه به رعایت بهداشت (شستشو با آب ولرم قبل و بعد شیردهی)، خشک نگه داشتن محیط و استفاده از پمادهای استروئیدی اگزما را بهبود می بخشد.
مادرانی که شیر می دهند باید تا بهبود اگزما از شیر دادن به کودک امتناع کنند و شیر را دور بریزند. مصرف آنتی بیوتیک در مواقعی که عفونت وجود دارد، الزامی است. اگزمای پستان در مادرانی که کودک شیرخوار دارند که غذا هم می خورد نیز دیده می شود. باکتری های موجود در دهان کودک که در اثر غذا ایجاد می شوند با مکیدن پستان مادر با پوست تماس پیدا می کند و اگزما ایجاد می شود. گاهی مادر برای رعایت بهداشت پستان از کرم های متعدد نرم کننده با اسامی مختلف استفاده می کند که آن ها نیز می توانند ضایعات اگزمایی ایجاد کنند.
اگزمای دست :
شایع ترین اگزما، اگزمای دست است. ۵ درصد افراد کل دنیا دچار اگزمای دست دائمی هستند و ۱۰ درصد حداقل یکبار دچار این بیماری پوستی شده اند. اگزمای دست معمولا از نوع اتوپیک است. ۸۰ درصد موارد علت شغلی دارد یا به عبارتی علت آن کاری است که فرد هر روز انجام می دهد؛ مثلا در خانم های خانه دار که با مواد شوینده سر و کار دارند یا مردانی که در کارخانه نیکل، سیمان و … کار می کنند، این بیماری بیش تر مشاهده می شود.
اگزما به مثابه یک بیماری مزمن :
اگزما ممکن است در هر قسمتی از بدن مانند آرنج، زانو، روی پوست بدن، در محل پوشک کودک (در اثر تماس ادرار با پوست) و… ظاهر شود. احتمال بروز چند نوع اگزما کنار هم وجود دارد. درمان هر نوع اگزما یافتن ماده حساسیت زا و دوری از آن، از بین بردن ضایعه با کورتون و آنتی بیوتیک و… است. در بعضی اگزماهای مزمن که ناحیه وسیعی از بدن را گرفته فرد نور درمانی می شود. به طور کلی، این بیماری مزمن و حتی یکی از دلایل مهم غیبت فرد از محل کار، تدریس و … است.اگزمای اتوپیک در هر سنی (از بدو تولد تا کهنسالی) بروز می کند، ولی شدت آن با افزایش سن کاهش می یابد، در صورتی که احتمال بروز اگزمای غیراتوپیک با افزایش سن و ورود فرد به محیط کاری و … بیش تر می شود.
هم سنگ پا بزنید ، هم پوست خود را چرب کنید.
در این بیمار با توجه به این که اگزما در ساق پا وجود دارد، احتمال این که پاشنه پا هم درگیر باشد، وجود دارد بنابراین نوع اگزما باید مشخص شود. بیماری دیگری به نام «کراتودرمی» وجود دارد که ژنتیکی است و کف پا را درگیر می کند. بیماری طوری است که فرد نمی تواند به دلیل درد به راحتی راه برود. ضخامت و ترک برداشتن پوست پا به این دلیل است که لایه پوستی کف پا پوسته پوسته شده است. این لایه باید با دارویی به نام کراتولیتیک لایه برداری شود. لایه خشک و بی آب برداشته می شود و پوست تازه و سالم جایگزین خواهد شد.
کرم های ضد ترک پا خاصیت ضد التهابی دارند و معمولا حاوی ترکیبات گیاهی هم هستند که باعث کاهش درد و سوزش می شوند. کرم ها باید خاصیت پوشانندگی قوی داشته باشند تا با پوشیدن جوراب و راه رفتن پاک نشوند. رطوبت کافی هم باید به عمق پوست برسانند. بیماران باید از کندن پوست اضافی خودداری کنند چون باعث پاره شدن عروق ریز می شود و بهبود را به تاخیر می اندازد. برای جذب بهتر کرم بهتر است قبل از پوشیدن جوراب پلاستیکی روی پوست قرار دهید. یکی از وسایل بسیار خوبی که به بهداشت پا کمک می کند و باعث از بین بردن پوسته های شاخی شده و مرده می شود، سنگ پاست.
همه افراد باید در حمام حدود ۱۰ دقیقه پاها را درآب ولرم قرار دهند و به آرامی سنگ پا روی پاشنه و کف پا بکشند. ترک پاشنه پا علل دیگری هم دارد مثلا در افرادی که معمولا وزن بالایی دارند و پاها بیش از اندازه با آب(شناگرها یا افرادی که در قالیشویی کار می کنند) و مواد شوینده در تماس است، ترک ها در ناحیه کف پا یعنی ناحیه آلوده بدن وجود دارند و اگر عمق آن ها زیاد شود، ممکن است خونریزی کنند و راه ورود میکروب به پوست پا باز شود. به همین دلیل احتمال عفونت و درد وجود دارد. البته ناگفته نماند چنین محیطی محل خوبی برای رشد قارچ هاست بنابراین لازم است از عفونت محل نمونه برداری شود.
البته قارچ های کف پا معمولا در ناخن ها هم تغییر ایجاد می کنند و باعث می شوند رنگ ناخن ها زرد شود. نکته مهمی که باید به آن اشاره کنم این است که گاهی ترک های کف پا ناشی از بیماری پسوریازیس است. این بیماری ترک های عمیق در کف پا ایجاد می کند و پوست قرمز و ملتهب می شود. درمان نیز کمی متفاوت تر است؛ یعنی درمانی که برای پسوریازیس استفاده می شود برای ترک پاشنه پا هم باید استفاده شود. ضمن این که بیمار باید ناحیه را چرب نگه دارد.
