نرمی استخوان نوزاد

در کلینیک فوق تخصصی غدد دکتر غلام‌پور، تخصص ما در درمان کاهش تراکم استخوان، پوکی استخوان، کمبود ویتامین D، راشیتیسم، نرمی استخوان و سایر عواض و بیماری‌های مربوط به استخوان و متابولیسم مواد معدنی در نوزادان، کودکان و بزرگسالان است.

دکتر غلام‌پور با سابقه‌ی چندین ساله در زمینه‌ی درمان بیماری‌های غدد، برنامه‌های درمانی و مراقبتی اختصاصی برای هر بیمار ارائه می‌کند. در کلینیک دکتر غلام‌پور، با در نظر گرفتن سن، جنس، سابقه‌ی ژنتیکی و وضعیت فیزیکی شما در طول جلسات مشاوره‌ی پیش از درمان، بهترین روش درمانی مناسب به شما ارائه می‌شود.

راشیتیسم یا نرمی استخوان چیست؟

استخوان‌های ما برای آنکه بتوانند در تمام طول عمرمان قوی و محکم بمانند، به طور مداوم در حال تخریب و بازسازی شدن هستند. به طوری که کل اسکلت بدن ما تقریباً هر هشت سال یک بار به طور کامل نوسازی شده است. برخی از مواد معدنی مانند کلسیم و فسفات، قسمت مهمی از ساختار استخوان را تشکیل می‌دهند و باعث استحکام آن می‌شوند. این فرایند (که تحت عنوان معدنی شدن نامیده می‌شود) به کمک ویتامین D انجام می‌گیرد. همچنین ویتامین D به بدن کمک می‌کند تا مقدار کلسیم کافی از مواد غذایی جذب کند تا بتواند مصالح و زیرواحد‌های لازم برای ساختن استخوان‌ها را تأمین کند. بنابراین اگر کسی دچار کمبود کلسیم یا ویتامین D شود، این کمبود باعث نرم شدن استخوان‌هایش خواهد شد. در بزرگسالان این عارضه با عنوان استئومالاسی یا نرمی استخوان شناخته می‌شود. در حالی که در کودکان از همین عارضه با عنوان راشیتیسم یا ریکتز نام می‌برند. با افزایش رشد استخوان‌ها، کودکان مبتلا به راشیتیسم به علت نرم بودن استخوان‌ها دچار بدشکلی و ناهنجاری استخوان و یا عارضه پای ضربدری می‌شوند.

چه عاملی باعث راشیتیسم یا نرمی استخوان می‌شود؟

برای این عارضه چندین علت مختلف وجود دارد:

کمبود ویتامین D

• شایع‌ترین علت بروز راشیتیسم و نرمی استخوان، کمبود ویتامین D در طی یک دوره زمانی طولانی می‌باشد. فرایند تولید ویتامین D در بدن، اصولاً به وسیله نور آفتاب تنظیم می‌شود. ویتامین D هنگامی ساخته می‌شود که پوست در معرض نور آفتاب قرار بگیرد، اما در برخی از کشورها نور آفتاب فقط در فاصله ماه‌های فروردین تا مهر از شدت کافی برای القای تولید ویتامین D برخوردار است. بنابراین احتمال بروز کمبود ویتامین D در مردم ساکن این کشورها بیشتر است و اگر به میزان کافی آفتاب نگیرند، یا بدن خود را در حد زیادی بپوشانند و یا وقتی بیرون می‌روند مقدار زیادی کرم ضد آفتاب روی پوست خود بزنند، خطر ابتلا به نرمی استخوان شدیداً آن‌ها را تهدید خواهد کرد. همچنین پوست بدن افرادی که رنگ پوست تیره دارند، مانند مردم کشورهای آسیا،  آفریقا و آمریکای جنوبی و مرکزی، از قابلیت کمتری جهت بهره‌برداری از فواید نور آفتاب برخوردار است.

• بخش کوچکتری از ویتامین D از طریق مواد غذایی برای بدن تأمین می‌شود. غذاهای غنی از ویتامین D شامل ماهی (مانند ماهی سالمون)، غلات صبحانه، کره گیاهی و تخم‌مرغ می‌باشد. افراد گیاهخوار و افرادی که رژیم غذایی فاقد محصولات حیوانی دارند، بیشتر در معرض کمبود ویتامین D و ابتلا به راشیتیسم یا نرمی استخوان هستند.

• یک دلیل دیگر برای کمبود ویتامین D می‌تواند ناتوانی بدن در جذب مقدار کافی از عناصر غذایی (سوء جذب) به خاطر عوارضی از قبیل بیماری کولیاک، جراحی معده یا روده‌ها، بیماری کرون (التهاب روده) و یا التهاب مزمن لوزالمعده باشد.

• افراد مبتلا به بیماری‌های مزمن کلیوی یا بیماری‌های کبد مانند سیروز، نیز بیشتر در معرض ابتلا به کمبود ویتامین D هستند.

• نوزادان برای داشتن ویتامین D کافی، به مادر خود وابسته هستند. کمبود ویتامین D در مادران باردار یا شیرده، می‌تواند منجر به بروز راشیتیسم در کودکان شود.

کمبود فسفات و کلسیم

راشیتیسم و نرمی استخوان ممکن است به خاطر کمبود فسفات و کلسیم هم به وجود بیاید، هر چند که نقش این عامل، خیلی کمتر از کمبود ویتامین D است. برخی بیماری‌های نادر و خاص که بعضی از آن‌ها هم ارثی هستند، باعث می‌شوند که کلیه‌ها نتوانند فسفات را بازیافت کنند و در نتیجه، فرد مبتلا به آن بیماری دچار کمبود فسفات نیز خواهد شد. کمبود شدید کلسیم در رژیم غذایی هم می‌تواند باعث ایجاد راشیتیسم یا نرمی استخوان شود، هرچند که این عامل خیلی به ندرت دیده شده است.

نشانه‌ها و علائم راشیتیسم یا نرمی استخوان چیست؟

علائم بیماری نرمی استخوان ممکن است خیلی مبهم باشد، مثلاً فرد به‌طورکلی حال خوبی ندارد و احساس بدن درد می‌کند. ممکن است فرد بیمار دچار استخوان درد گسترده در اندام‌های مختلف خود به ویژه در ناحیه لگن و پایین کمر شود. ممکن است استخوان‌ها به طور غیر طبیعی نرم و حساس شوند و با یک فشار معمولی خم شوند. در مراحل پیشرفته، فرد بیمار دچار ضعف عضلانی مخصوصاً در قسمت ران پا می‌شود، به طوری که وقتی نشسته است به راحتی نمی‌تواند برخیزد و یا نمی‌تواند از پله‌ها بالا برود.

اگر نرمی استخوان منجر به افت میزان کلسیم خون شود، علائم آن می‌تواند به صورت سوزن سوزنی شدن انگشتان و لب‌ها و گرفتگی عضلات دست و پا بروز کند.

در کودکان راشیتیسم می‌تواند باعث بروز عوارض زیر شود:

• کمانی شکل شدن پاها

• پیش آمدن قفسه سینه

• نرم بودن استخوان جمجمه

• انحنای ستون مهره‌ها

• کوتاهی قامت

همچنین ممکن است کودکان دچار درد استخوان و ضعف عضلات باشند که باعث می‌شود دیرتر شروع به راه رفتن کنند یا تغییری (مانند لنگیدن یا خرامیدن) در شیوه راه رفتن آن‌ها به وجود بیاید. این حالت راه رفتن را اصطلاحاً “راه رفتن اردکی” می‌گویند. همچنین به دلیل آنکه استخوان‌های کودک نرم و شکننده است، احتمال شکستگی استخوان‌ها در این کودکان بیشتر است و ممکن است کودک بدون هیچ‌گونه آسیب‌دیدگی قابل ملاحظه‌ای، دچار شکستگی استخوان شود.

راشیتیسم و نرمی استخوان چقدر شایع است؟

افرادی که بیشترین خطر ابتلا به راشیتیسم و نرمی استخوان در آنها وجود دارد، عبارتند از:

• افرادی که پوست تیره دارند.

• افرادی که زیاد در فضاهای سرپوشیده می‌مانند، مانند افراد مسن که در خانه سالمندان زندگی می‌کنند.

• افرادی که بدن خود را با پوشیدن لباس‌های زیاد، به طور کامل می‌پوشانند.

• افرادی که زیاده از حد از کرم‌های ضد آفتاب استفاده می‌کنند.

• افراد گیاهخوار و کسانی که در رژیم غذایی خود از محصولات حیوانی استفاده نمی‌کنند.

آیا راشیتیسم و نرمی استخوان یک بیماری ارثی است؟

به طور معمول، این بیماری‌ها ارثی نیست، اما راشیتیسم ممکن است در خانواده‌هایی که مشکل فعال‌سازی ویتامین D دارند (راشیتیسم وابسته به ویتامین D نوع ۱)، به نسل‌های بعدی هم منتقل شود. نوع بسیار نادر دیگری از راشیتیسم ارثی هم وجود دارد که با عنوان راشیتیسم ناشی از مقاومت ارثی به ویتامین D شناخته می‌شود (در گذشته این بیماری، راشیتیسم وابسته به ویتامین D نوع ۲ نام داشت). در این بیماری، بدن مشکلی دارد که نمی‌تواند به عمل ویتامین D پاسخ بدهد. البته این یک بیماری بسیار نادر است و تنها در ۵۰ خانواده در سراسر جهان دیده شده است. یک بیماری ارثی بسیار نادر دیگر، راشیتیسم هیپوفسفاتمیک وابسته به X است که افراد مبتلا به آن، مقدار فسفات بسیار کمی دارند.

راشیتیسم و نرمی استخوان چگونه تشخیص داده می‌شود؟

تشخیص این بیماری از طریق بررسی سوابق پزشکی و انجام یک آزمایش خون ساده برای اندازه‌گیری میزان ویتامین D، کلسیم، فسفات و هورمون پاراتیروئید، انجام می‌شود. همچنین ممکن است پزشک از آزمایش خون برای بررسی عملکرد کلیه‌ها و کبد استفاده کند. ممکن است از عکسبرداری اشعه ایکس هم برای تشخیص تغییرات قابل توجه در وضعیت استخوان‌ها استفاده شود، اما این آزمایش همیشه برای تشخیص بیماری نیاز نیست. علاوه بر آن ممکن است پزشک از آزمایش اندازه‌گیری تراکم استخوان نیز استفاده کند تا بتواند میزان کلسیم موجود در استخوان‌های بیمار را تعیین کند. البته این آزمایش غالباً بعد از رساندن ویتامین D به حد نرمال انجام می‌شود تا باعث اشتباه در تشخیص علائم پوکی استخوان به جای نرمی استخوان نشود.

راشیتیسم و نرمی استخوان چگونه درمان می‌شود؟

از آنجا که اغلب موارد این بیماری به دلیل کمبود ویتامین D به وجود می‌آید، برای درمان آن هم از تجویز ویتامین D استفاده می‌شود. این دارو می‌تواند به صورت قرص یا شربت مصرف شود.

اما اگر بیمار به کمبود بسیار شدید ویتامین D مبتلا باشد و یا علائم شدید این کمبود را نشان می‌دهد، باید دوز‌های بالاتری از ویتامین D را مصرف کند. این دارو ممکن است به صورت خوراکی هر چند هفته یک بار مصرف شود و یا هر چند ماه یک بار به درون ماهیچه تزریق شود. برای افرادی که مشکل جذب ویتامین D از غذا را دارند نیز می‌توان از روش تزریق در ماهیچه استفاده کرد.

عوارض درازمدت راشیتیسم و نرمی استخوان چیست؟

اگر راشیتیسم به موقع تشخیص داده نشود و قبل از متوقف شدن رشد استخوان‌ها، برای درمان آن اقدامی صورت نگیرد، ممکن است کودک برای همیشه به ناهنجاری استخوانی دچار شود که غالباً به شکل خمیدگی و کمانی شکل شدن پاها دیده می‌شود. در بزرگسالان، عدم درمان نرمی استخوان می‌تواند باعث افزایش خطر شکستگی استخوان‌ها و کاهش شدید کلسیم استخوان، به ویژه در سنین سالمندی شود.

برای جلوگیری از بروز راشیتیسم و نرمی استخوان، داشتن یک برنامه غذایی سالم و مقوی اهمیت بسیار زیادی دارد. کلسیم به مقدار زیادی در شیر گاو و محصولات لبنی وجود دارد. ماهی‌های روغن‌دار مانند ساردین، خال خالی و سالمون نیز منابع غذایی سرشار از ویتامین D هستند.