علل سرخرک , تشخیص و درمان
نی نی تایم: اگر کودکی را مرور کنید واقعیتهایی را به یاد میآورید که مردم براساس آن، بیماری سرخک را مهلک و کشنده نشان میدادند و به نوعی آن را یکی از عفونیترین بیماریهای شناخته شده در انسان معرفی میکردند. آنها بر این باور بودند که چنانچه فردی مبتلا به ویروس سرخک در اتاقی سرفه کند یا نفس بکشد و ویروسهای این بیماری در محیط پخش شود، سایر افراد نیز در عرض چند ساعت به بیماری سرخک مبتلا میشوند. با این مطلب همراه باشید تا با این ویروس بیشتر آشنا شوید.
در آمریکا قبل از تولید واکسن سرخک در سال ۱۹۶۳ میلادی، حدود چهار میلیون مبتلا به ویروس سرخک گزارش شده بود که از این میان ۴۸ هزار نفر به دلیل شدت بیماری در بیمارستان بستری شدند و سالانه ۵۰۰ نفر جان خود را از دست میدادند. ولی سازمانهای جهانی بعد از سال ۲۰۰۰ میلادی خبر ریشهکنی ویروس سرخک و عدم مرگ و میر ناشی از ابتلا به سرخک را اعلام کردند.
این قبیل گزارشها نشان میدهد بیماری سرخک قابل پیشگیری است که افراد جوامع مختلف با تزریق واکسن و ایمنی در برابر ویروس بیماری، میتوانند مانع از ابتلا به آن شوند.
ولی با وجود واکسیناسیون افراد در برابر ویروس سرخک ، گسترش مبتلایان به این بیماری در دنیا بویژه در کشورهای کمدرآمد بیش از هر نقطهای به چشم میخورد که این امر علاوه بر بیمار کردن شمار قابل توجهی از افراد جوامع، هزینههای گزافی را نیز به نظام بهداشتی کشورها به منظور طی مراحل درمانی مبتلایان وارد میکند. آمارها نشان میدهد ۸۰ درصد مبتلایان به ویروس سرخک را افراد واکسینه نشده و کودکان ۱۲ ماه به پایینی تشکیل میدهند که به دلیل سن کم قادر به تحمل ویروس ضعیف شده نبودهاند.
سرخک را بشناسید
بیماری سرخک عفونی و کشندهای است که بیشتر به کودکان حمله میکند. این ویروس بعد از دوران نهفتگی ده تا ۱۲ روزه، باعث بروز تب، سرفه، گرفتگی بینی، آبریزش چشم و برافروختگی چشمها در فرد مبتلا میشود. کاهش اشتها و کسالت از علل شایع ابتلا به بیماری سرخک است. چند روز بعد از شروع این علایم، بثورات جلدی به شکل نقاط قرمز روی پوست ظاهر میشود که ابتدا روی صورت و گردن ایجاد میشوند و سپس به دیگر نواحی بدن گسترش مییابند.
این نقاط قرمزرنگ بین سه تا پنج روز روی بدن میماند و سپس ناپدید میشود. در موارد ساده بیماری، فرد مبتلا پیش از ظهور بثورات جلدی بهبود مییابد و طی دو تا سه هفته به حالت طبیعی برمیگردد. ولی بیش از ۴۰ درصد مبتلایان به عوارض پیچیده این بیماری مبتلا میشوند. این قبیل عوارض ناشی از ویروس سرخک ، اغلب در کودکان زیر پنج سال، افراد بالای ۲۰ سال و افرادی که به هر دلیلی ایمنی ضعیفی در برابر ویروس دارند مشاهده میشود. در این میان، کودکان زیر پنج سال بالاترین درصد مرگ ناشی از ابتلا به این ویروس را دارند.
ذاتالریه شایعترین عارضه ویروس سرخک است که علت مرگ بسیاری از مبتلایان را شامل میشود. ولی در موارد نادرتر سرخک باعث نابینایی، خروسک، زخمهای دهانی، عفونتهای گوش یا اسهال شدید میشود. در این بین، برخی دچار التهاب مغزی میشوند که در نهایت به تشنج، کاهش شنوایی و کمهوشی افراد منجر میشود.
این عوارض در افرادی که به دلیل سن یا سوءتغذیه دستگاه ایمنی ضعیفی دارند، بیشتر اتفاق میافتد. آمارهای هشداردهندهای از ابتلا به سرخک ارائه شده است: برای نمونه از هر ۲۰ کودک، یک کودک دچار ذاتالریه و از هر هزار کودک، یک کودک دچار التهاب مغزی میشود و از هر هزار کودک، یک یا دو کودک جان خود را از دست میدهند.
کاهش اشتها و کسالت از علل شایع ابتلا به بیماری سرخک است
پیشگیری، شرط اولبهترین و نخستین راه موثر پیشگیری از ابتلا به ویروس سرخک، تزریق واکسن سرخک و کسب حداکثر ایمنی در برابر این ویروس مهلک است. در این میان، کارشناسان بهداشت توصیه میکنند کودکان باید دو دوره این واکسن را دریافت کنند تا ایمنی بدن آنها در برابر ویروس سرخک به حداکثر خود برسد. اولین دوره بین دوازده تا پانزده ماهگی و دوره دوم بین چهار تا شش سالگی باید تزریق شود.ایمنی حاصل از تزریق واکسن چند دهه تداوم دارد، ولی فرد ممکن است برای تقویت بیشتر دستگاه ایمنی در سنین بزرگسالی بار دیگر نیاز به تزریق دوباره داشته باشد که باید با نظر پزشک صورت گیرد. واکسن سرخک در واقع ویروس زنده و ضعیف شده بیماری است که دستگاه ایمنی بدن را وادار به تولید آنتیبادیهایی برای مقابله با ویروسهای مهاجم میکند تا در صورت مواجهه بدن با بیماری سرخک ، بدن آنتیبادی کافی برای مقابله با ویروس داشته باشد.
سرخک، واگیر خطرناک
افرادی که واکسن سرخک دریافت نکردهاند و ایمنی لازم را در برابر مواجهه با این ویروس ندارند، خیلی راحت به بیماری سرخک مبتلا میشوند. به عبارتی، در جمعیتی که در مقابل بیماری ایمن نیستند، یک فرد مبتلا قادر است بین ۱۲ تا ۱۸ فرد دیگر را بیمار کند که در واقع، درصد واگیری آن از بیماریهایی چون ابولا، ایدز یا سارس بیشتر به نظر میرسد. در ابولا، یک فرد مبتلا در نهایت قادر به بیمارکردن یک یا دو نفر است یا در ایدز و سارس، فرد مبتلا، چهار نفر دیگر را بیمار میکند.
ویروس سرخک از راه قطرات انتشاریافته از بینی، دهان یا حلق و از راه سرفه و عطسه در هوا از فردی به فرد دیگر انتقال مییابد. ذرات ریز عفونی از فرد مبتلا به سرخک تا مدت زیادی بعد از انتشار در هوا معلق باقی میمانند و ویروس سرخک قادر است تا بیش از دو ساعت روی سطوح زنده بماند. ولی در این میان مسالهای که باعث نگرانی دانشمندان شده زنده ماندن ویروس در بدن فرد مبتلا تا مدت چهار روز پیش از شروع علایم بیماری است که در این بازه زمانی با انتشار ویروسها از طریق دستگاه تنفسی فرد مبتلا در هوا شمار زیادی از افراد ممکن است به این بیماری مبتلا شوند. در واقع، مبتلایان پیش از آنکه از بیماری خود مطلع شوند، نادانسته ناقل ویروس محسوب میشوند.
از درمان چه خبر؟تاکنون هیچ درمان قطعی برای بیماری سرخک ابداع نشده، ولی برای جلوگیری از بروز عوارض شدیدتری چون ذاتالریه و نابینایی با راهکارهایی چون تغذیه مناسب و مصرف مایعات فراوان میتوان بر این عوارض فایق آمد. پزشکان برای بهبود نسبی عوارض عفونتهای گوش از آنتیبیوتیکها استفاده میکنند. از آنجا که ابتلا به سرخک ذخیره ویتامین A بدن را از بین میبرد، پزشکان از مکملهای فراوان ویتامین A برای مبتلایان استفاده میکنند.
امید به ریشهکنی جهانی سرخک
با تمام تلاشهای دانشمندان در سالهای اخیر در زمینه نابودی بیماری سرخک، همچنان مبتلایان به این ویروس عفونی در دنیا به چشم میخورند؛ ولی آنها امیدوارند در آیندهای نزدیک بتوانند سرخک را کاملا ریشهکن کنند.
طبق آمارهای سازمان بهداشت جهانی، در سال ۲۰۱۳ حدود ۸۴ درصد کودکان جهان طی اولین سال تولد، نخستین دوز واکسن سرخک را دریافت میکنند که نسبت به ۷۳ درصد در سال ۲۰۰۰ افزایش نشان میدهد. با این همه، حدود ۹۵ درصد شیوع سرخک در کشورهای در حال توسعه بویژه آفریقا و آسیا اتفاق میافتد. شواهد حاکی از آن است که شیوع بیماری سرخک در سال ۲۰۱۴ در آمریکا به دلایل مختلفی از جمله سفر مبتلایان به سرخک از دیگر کشورها و رفتار تعصبی افراطیهایی که به تاثیرات واکسنها اعتقادی ندارند، نسبت به دو دهه قبل گسترش داشته است.
آیا کودکان هنوز هم سرخک می گیرند ؟
امروزه سرخک در کودکان کمتر دیده می شود، اما اگر بچه شما هرگز واکسن سرخک را (بصورت یک واکسن ترکیبی برای بیماریهای سرخک، سرخجه، اوریون معروف به MMR) نگرفته است شانس اینکه به این ویروس خطرناک مبتلا شود وجود دارد. از سال ۱۹۶۳ که واکسن سرخک به دنیا معرفی شد، آمار مبتلایان به سرخک ۹۹% کاهش یافت. قبل از آن سرخک هر یک یا دو سال بخصوص اواخر زمستان و اوایل بهار شایع می شد.
حتی بعد از ساخت واکسن، شیوع سرخک گاه به گاهی در کشورهایی که واکسناسیون عمومی نسبت به این بیماری را توصیه می کردند، دیده می شود. امروزه موارد کمتری از این بیماری سالانه گزارش می شود و اکثر آنها افرد و کودکانی هستند که نسبت به بیماری واکسینه نشده اند. بنا به گزارش سازمان جهانی بهداشت یا WHO سرخک هر ساله در سراسر دنیا ۳۰ تا ۴۰ میلیون نفر را مبتلا می کند و سبب مرگ ۰۰۰/۷۴۵ نفر می شود.
عامل بیماری سرخک چیست ؟
عامل سرخک نوعی ویروس بنام پارامیکسوویروس یا paramyxovirus است. وقتی که فرد مبتلا به سرخک، سرفه یا عطسه کند، ویروس سرخک را توسط ذرات کوچک در هوا پخش می کند. این ذرات برای دو ساعت در هوا یا روی سطح اجسام بصورت فعال باقی می مانند. کودکی که با این ذرات تماس داشته باشد، چه از طریق هوا یا اجسام، مبتلا خواهد شد.
اگر فرزند شما تا کنون واکسن سرخک نگرفته است یا به بیماری سرخک مبتلا نشده باشد در صورت تماس با فرد بیمار ۹۰% شانس ابتلا به بیماری سرخک دارد. معمولا ۱۸ روز طول می کشد تا فرد بعد از اینکه در معرض تماس با ویروس قرار گرفت اولین علائم بیماری را نشان داد.
بیشترین احتمال سرایت ویروس را به دیگران از فرد مبتلا به ویروس سرخک، ۴ روز قبل از بیرون ریختن دانه ها و جوشها و چهار روز بعد از آن است.
علائم بیماری سرخک چیست ؟
علائم سرخک در بچه ها معمولا با تب شروع می شود، آبریزش شدید بینی، قرمزی چشم ها و اشکریزش از علائم مهم دیگر آن هستند.
بعد از چند روز ممکن است یک دانه یا لکه که نشانه سرخک است در دهان او ظاهر شود که معمولا روی غشا مخاطی خط داخلی گونه دیده می شود. این نقاط به کوپلیک (koplik) معروفند، که نقاطی سفید و کوچک مثل دانه نمک یا شن کوچک هستند و یا بصورت برآمدگی قرمز رنگ بنظر می رسند.
بعد از دو روز بثورات پوستی سرخک بتدریج روی صورت و گردن بیمار ظاهر می شود و پشت بیمار را هم می گیرد سپس دانه های سرخک بازوها و دستها و در نهایت پاهای بیمار را فرا می گیرد.
دانه های سرخک در ابتدا بصورت لکه های قرمز و صاف هستند اما ممکن است بصورت یک برآمدگی کوچک در بیاید. همینطور که بثورات ظاهر می شوند تب نیز بالاتر می رود و گاهی اوقات تا ۴۰٫۵ درجه سانتیگراد هم می رسد. راشها ممکن است خارش دار شوند.
ممکن است تهوع، استفراغ، اسهال و تورم غدد لنفاوی در سرخک دیده شود. بروز سرفه در کودک مبتلا به سرخک می تواند بسیار ناراحت کننده باشد.
راشها حدود ۵ روز ادامه خواهند داشت و پس از این مدت به تدریج ناپدید می شوند. اما قبل از اینکه کاملا از بین بروند رنگ شان قهوه ای می شود. ترتیب از بین رفتن ضایعات پوستی در سرخک به همان ترتیبی که ظاهر شده اند، یعنی دانه هایی که ابتدا در صورت و بالاتنه ظاهر شده بودند قهوه ای شده و بعد از آن در قسمتهای دیگر بدن ضایعات تیره رنگ و پوسته پوسته شده و نهایتا می ریزند.
عوارض احتمالی سرخک چیست ؟
اکثر کودکان سالم پس از ابتلا به بیماری سرخک، سلامت خود را بدون عوارض جدی باز می یابند. در ۳۰-۲۰% از موارد ابتلا به سرخک، عوارضی مثل اسهال و عفونت گوش دیده می شود.
پنومونی، مننژیت، آنسفالیت (عفونت مغز) و عوارض جدی تر مغزی- اگر چه بسیار نادر هستند – اما در بعضی موارد دیده می شوند.
عوارض معمولا در بچه های کمتر از ۵ سال و بالغین بیشتر از ۲۰ سال دیده می شود.
اگر کودک من سرخک گرفته باشد چطور می توانم از او مراقبت کنم؟
اگر شک دارید که فرزندتان سرخک گرفته است فورا به پزشک او اطلاع دهید. پزشک برای جلوگیری از انتشار بیماری سرخک، مراتب را به مراجع بهداشت و درمان مربوطه اطلاع می دهد.
وقتی که پزشک بیماری سرخک فرزندتان را تایید کرد، کاری دیگری نیست که شما برای درمان فرزندتان بتوانید انجام دهید. می توانید اسباب راحتی او را فراهم سازید. او باید استراحت کافی داشته باشد و مقدار کافی مایعات (شامل آب و آب میوه) دریافت کند تا بدین ترتیب از کم آبی ناشی از تب جلوگیری شود. استفاده از دستگاه بخور یا رطوبت ساز ممکن است برای سرفه فرزندتان مفید باشد.
می توانید از مقدار مناسب استامینوفن برای کاهش درد و تب کودک استفاده کنید. ( اگر فرزندتان کوچکتر از سه ماه است برای دریافت هر دارویی حتی رهایی از درد، حتما با پزشک وی هماهنگ کنید ).
هرگز به بیمار آسپرین ندهید زیرا می تواند موجب سندرم Reye شود. این سندرم بیماری نادر اما کشنده ای است.
اگر فرزند شما به تازگی با ویروس سرخک تماس داشته و هنوز واکسینه نشده است به پزشک او اطلاع دهید. اگر کمتر از ۶ روز است که او با ویروس تماس داشته است (در معرض ابتلا به سرخک بوده است) ممکن است پزشک او برای وی ایمونوگلوبولین تجویز کند که می تواند از بیماری سرخک جلوگیری کند یا حداقل در صورت مبتلا شدن به سرخک علائم آن را به حداقل برساند.
اگر بچه شما ۶ ماهه یا بزرگتر است و کمتر از ۷۲ ساعت از تماس او با ویروس می گذرد ممکن است توصیه به واکسیناسیون MMR شود. البته لازم است که حداقل دو نوبت دیگر واکسن را در حدود یک سالگی و ۴ تا ۶ سالگی بگیرد.
آیا راهی وجود دارد که از مبتلا شدن فرزندم به سرخک جلوگیری کند؟
در یک سالگی او می تواند واکسن MMR بگیرد. این واکسن ۹۵% از بیماری های سرخک، سرخجه و اوریون جلوگیری می کند.
در سال اول زندگی، سیستم ایمنی او آنقدر کامل نیست که در مقابل ویروس واکسینه شده واکنش کامل نشان دهد. در طول این زمان آنتی بادی هایی که فرزندتان در بدو تولد از شما دریافت کرده است او را در مقابل بیماری محافظت خواهد کرد.
آیا واکسن سرخک، ویروس زنده است؟
واکسن MMR ویروس زنده ضعیف شده است و از آنجائیکه ویروس بکار رفته در واکسن ضعیف شده است باعث بروز بیماری در بدن فرزندتان نمی شود. در عوض ویروس ضعیف شده در سلولهای بدن موجب پاسخ ایمنی می شود که می تواند از ابتلا او به بیماری سرخک هنگام تماس یا در معرض بودن با ویروس جلوگیری کند. واکسن بهترین و تنها راه شناخته شده پیشگیری از این بیماری است.
چه زمانی، در چه سنی کودک من باید واکسن سرخک بگیرد؟
طبق برنامه واکسیناسیون کشوری در ایران، اولین واکسن MMR در یکسالگی (۱۲ ماهگی) زده می شود و تکرار آن در حدود ۴ تا ۶ سالگی است
