کرفس کوهی
گیاه دارویی کرفس کوهی گیاه مرتعی و بومی از خانواده چتریان بوده این گیاه دارای خواص منحصر به فردی دارویی و خوراکی دارد. کرفس کوهی با نام های علمیKelussia odoratissima و Apium graveolens خوانده شده و رویشگاههای طبیعی کلوس به صورت وحشی منطقه زاگرس مرکزی ایران رشدی با ارتفاع ۲۱۰۰ تا ۳۰۰۰ متری داشته و بر روی خاکهای کمعمق تا خواص کرفس کوهیبسیار عمیق با بافت متوسط تا سنگین که ظرفیت نگهداری آب بالایی داشته و فاقد شوری و قلیائیت است، دیده میشود. رشد می کند که اندام هوایی این گیاه در طب سنتی برای درمان فشارخون، زخم و التهاب استفاده می شود.قسمت های قابل استفاده این گیاه شامل غنچه قبل از خروج از خاک، شاخ وبرگ های جوان، شاخ و برگ های بالغ و ساقه های بذری جهت تولید انواع ترشی خوشمزه و سوپ وهمراه ماست و نیز به صورت پودر خشک برای معطر کردن دوغ از آن استفاده از برگ ،ساقه وگل های این گیاه برای تهیه این مواد غذایی استفاده حتی برخی به دلیل عطر و خوشمزه گی خاصش همراه صبحانه یا عصرانه ان را با پنیر میل میکنند.
در لهجه ها و گویش های دیگر به نام کلوس خوانده میشود.این گیاه د ر شهرستان الیگودرز استان لرستان ،در کوه دنا واقع در استان کهگیلویه وبویراحمد و استان چهارمحال و بختیاری ، اصفهان وفارس به وفور یافت میشود. ریشهای راست و دوکی شکل دارد که در قسمت فوقانی آن دارای غده بزرگی وجود دارد و برگهای آن دارای بریدگی های پنجهای شکل داشته و دارای قاعده ای دمبرگهای بلند و بدون غلاف داشته وگلهای کرفس کوهی به صورت چترهای زردرنگ بوده که انشعابات دو تا هشت شعاعی دارد. این غده محل ذخیره مواد غذایی مورد نیاز گاه برای شروع رشد رویشی مجدد گیاه در فصل بعد است. زمان رویش کرفس کوهی بسته به وضعیت توپوگرافی رویشگاه و شرایط آب و هوایی متفاوت و در سال هایی که بارش بیشتر به صورت باران میباشد این گیاه از نیمه اول اسفندماه شروع به رشد و در سال های برفی همراه با ذوب شدن برف ها رشد رویشی خود را شروع می نماید.این گونه دارویی به دلیل توجه در بخش صادرات مهم بوده متاسفانه در حال انقراض است و عامل خشکسالی موجب شده رویش این گیاه در کوهستان ها نیز کم شود و محل های تولید کننده این گیاه خالی از کرفس باشد، و میتوان برای جبران انقراض این گونه برای کشت بهترین زمان در مناطق سردسیر اوایل پاییز میباشد. کاشت گیاه علاوه بر داشتن خواص دارویی و غذایی متنوع بدلیل ایجاد پوشش مناسب و پنجه دهی فراوان برای کاهش فرسایش و حفظ آب و خاک نیز مفید بوده.علاوه بر خواص آن برای خوراک انسان تولید علوفه فراوان این گیاه میتواند نقش بسزایی در تامین علوفه زمستانه برای دام باشد وشهد گل های آن برای تولید عسل مرغوب مناسب بوده .ارزش اقتصادی این گیاه حایز اهمیت بوده.
خواص کرفس کوهی :
کرفس کوهی جهت درمان برخی از دردها و بیماری ها مثل: کاهش فشار خون، روماتیسم و بیماری های عصبی، جلوگیری از تولید سنگ کلیه و مثانه، تمیز کردن مجاری ادرار استفاده و اثرات ضد درد، ضد التهاب، آرامبخش و ضد سرفه این گیاه دارای اهمیت خاصی بوده همچنین اثرات ضد ویروس، ضد دیابت، ضد سرطان بوده و آن را به عنوان عامل پیشگیری کننده از زخم معده بوده و برای درمان کسانی که بیماری معده داشته این گیاه مفید بوده وبذر آن مهار رشد تومور معده فوق العاده است و بذرها اشتها اور دارد، انواع اختلالات گوارشی به خصوص بیماریهای التهابی روده از قبیل کرون و کولیت و بیماریهای روماتیسمی این گیاه در درمان موثر بوده. جوشانده ریشه گیاه کرفس برای درمان آنفلوانزا، سرماخوردگی به دلیل داشتن خاصیت ضد میکروبی، سرفههای شدید و تنگی نفس درمان مناسبی بشمار امده. از دیگر از اندامهای گیاه برای درمان التهاب مفاصل و روماتیسم و تصفیه خون استفاده و همچنین در درمان چربی خون بالا، پرفشاری خون، انواع اختلالات قلبی عروقی (بیماری های قلبی)و کمردرد کاربرد عالی در بهبود مریضی داشته.درمان چربی خون به کمک کرفس یا همان کلوس نشان داده که گیاه حاوی فلاوونویید بوده و اثر کرفس کوهی بر فاکتورهای خونی مربوط به چربی نشان دادکه مصرف پودر کرفس کوهی همراه با داروهای کاهنده چربی خون در بیماران هیپرلیپیدمیک که احتمالا با افزایش HDL یا همان کلسترول خوب، ارتباط مثبت داشته.گیاهی ضد دیابت نیز بوده. پتاسیم موجود در گیاه کرفس باعث شده علاوه بر تحریک ادرار به همراه گوگرد موجود در آن بیش از همه برای بیماران مبتلا به نقرس و دیگر بیماری های ذکر شده مفید است .افرادی که از ناراحتی های گوارشی نظیر یبوست رنج میبرند مفید وهمچنین ضد نفخ بوده و تب را پایین میآورد. نقش بسیار این گیاه در کاهش وزن مورد بررسی قرر گرفته و نتیجه فوق العاده ای داشته و اگر افراد یک لیوان عصاره کرفس به همراه لیموترش به شکل هر روزه یا یک روز در میان در زمان استفاده از رژیمهای کاهش وزن بهره برده و در حدود یک تا دو کیلوگرم کاهش وزن علاوه بر میزان عادی داشته اند.این گیاه اثرات مثبت در تقویت نیروی جنسی مردان داشته. جوشانده گیاه کرفس،گرفتگی صدا را درمان م و برای سرمازدگی مفید بوده. طبع گیاه گرم بوده
از مهمترین خاصیت کرفس تاثیر آن بر کاهش فشار خون بوده:
تاثیر عصاره هیدروالکلی یا صمغ کرفس کوهی بر میزان فشار خون مورد بررسی قرار گرفت و نشان داد این گیاه سبب پیشگیری و کاهش بر فشاری خون شده. این اثرات ضد فشار خون و آنتی اکسیدانی عصاره هیدروالکلی کرفس کوهی بر فشار خون ناشی از دگزامتازون پیشنهاد شده در این تحقیق، برای القای فشار خون، دگزامتازون به صورت زیر جلدی به مدت ۱۴ روز بر روی افراد مورد مطالعه تجویز شد که در گروه پیشگیری، تجویز خوراکی عصاره هیدروالکلی کرفس کوهی چهار روز قبل از تجویز دگزامتازون آغاز و تا پایان دوره بین یک تا ۱۸ روز ادامه پیدا کرد و در گروه درمانی، عصاره هیدروالکلی کرفس کوهی از روز ۸ تا ۱۴ تجویز شد. دگزامتازون به طور معناداری فشار خون سیستولیک را افزایش و تجویز عصاره هیدروالکلی کرفس کوهی، سبب پیشگیری و کاهش پرفشاری خون ناشی از دگزامتازون گردید.
تاثیر تخم کرفس کوهی برسلامتی:
سودمندترین اندام کرفس کوهی دانه یا همان تخم آن بوده و سایر اندام های گیاه خاصیتی مشابه آن دارند اما اثر آنها ضعیف تر بوده برخی از خواص ان عبارت است از: تخم این گیاه حاوی کلسیم بالاست و بر کاهش اضافه وزن افراد مفید بوده و خاصیت ادرار آوری آن و یکی از بهترین داروها برای پاک کردن اسید اوریک در بدن میباشد و برای درمان نقرس و آرتروز و روماتیسم مناسب بوده.باید توجه داشت مزه ان تلخ بوده و طبعش گرم است. ارتفاع گیاه در مرحله تشکیل بذر از ۱۲۰ تا ۲۰۰ سانتیمتر رسیده و در تیرماه به بذر مینشیند و ذر آن در ابتدای فصل پاییز میرسد و در زمین پراکنده میشود.
مضرات مصرف کرفس کوهی:
دانه کرفس در مواردی موجب سقط جنین شده و به همین دلیل در دوران بارداری منع مصرف داردو همچنین خوردن کرفس برای بیماران مبتلا به صرع نیز مضر بوده زیرا حملات آنها را تحریک میکند. همچنین برای افرادی که به ورم کلیه مبتلا هستند،منع شده
خواص دارویی
جوامع محلی و عشایری که سالیان دراز از کرفس کوهی به شکلهای مختلف استفاده کردهاند، معتقدند که این گیاه دارای اثرات ضد درد، ضد التهاب، آرام بخش و ضد سرفه میباشد. یافتههای جدید علمی نیز تأیید میکند که فلاونوئیدها به عنوان بخش مهمی از ترکیبات این گیاه، دارای اثرات ضد التهابی، ضد ویروس، ضد دیابت، ضد سرطان و ضد سم بوده که به طور عمده در بذر، ساقه و گل آذین گیاه تجمع مییابند.
فتالیدها گروه دیگری از ترکیبات مؤثر این گیاه هستند که آن را به صورت مکمل غذایی و به عنوان عامل پیشگیری کننده شیمیایی از سرطان و زخم معده مطرح میکنند. فتالیدها به طور عمده در بذر کرفس کوهی یافت می شوند. آزمایشها نشان داده که این مواد در مهار کردن تومور معده و کاهش ازدیاد آن به میزان ۶۷ تا ۸۳ درصد تأثیر مثبت داشتهاند. همچنین فتالیدها باعث میشوند گیاه دارای اثرات محافظت کبدی نیز باشد. با مطالعه و بررسی بیشتر خواص دارویی و درمانی ترکیبات کرفس کوهی، این احتمال وجود دارد که بتوان از این گیاه به عنوان دارویی موثر در درمان بعضی بیماریها مانند اضطراب، بیماریهای گوارشی، رماتیسم و نیز به عنوان مقوی معده. اشتهاآور و تامین کننده ویتامینهای مختلف استفاده کرد.
مردم و جوامع محلی و بومی نیز استفادههای گوناگونی از کرفس کوهی میکنند. به عنوان مثال از بذور و ریشه گیاه به صورت جوشانده برای درمان سرماخوردگی و سرفههای شدید و از اندامهای گیاه برای رفع دل درد، درمان رماتیسم و تصفیه خون استفاده مینمایند.
در استان کهکیلویه و بویراحمد مردم محلی بیشتر از صمغ کرفس کوهی در درمان چربی خون، فشار خون، ناراحتیهای قلبی و کمردرد استفاده میکنند. علاوه بر اثرات دارویی، اسانس موجود در بذور و ریشه گیاه باعث جذب حشرات و تسهیل عمل گرده افشانی، دور نمودن بعضی حیوانات و آفات گیاهی و محافظت در برابر آسیبهای ناشی از افزایش گرما میشود.
مصارف خوراکی و تغذیهای
از زمانهای قدیم مردم محلی از کرفس کوهی به شیوههای مختلفی در رژیم غذایی خود استفاده میکردهاند. در سالهای اخیر این فرهنگ به جوامع روستایی و شهری نیز منتقل شده و همگام با ازدیاد جمعیت، تقاضا برای استفاده خوراکی از کرفس کوهی افزایش یافته است.
به طور کلی استفادههای تغذیهای و خوراکی کرفس کوهی را میتوان به دو دسته تقسیم نمود:
۱ـ استفاده از اندامهایتر گیاه (به صورت غنچه یا برگ، ساقه و گل آذین) جهت تهیه فرآوردههایی از قبیل ترشی و شور کرفس کوهی و یا استفاده در پخت غذاهای از قبیل سوپ، خوراک گوشت، پلوکرفس، خورش کرفس و یا خورشهای دیگر و همچنین پختن اندامهای گیاه برای استفاده در ماست. لازم به ذکر است که از ساقه و گل آذین گیاه بیشتر جهت تهیه ترشی و شور کرفس کوهی استفاده میشود.
۲ـ استفاده از اندامهای خشک گیاه به منظور تهیه پودر خشک کرفس برای معطر کردن دوغ. ماست و لبنیات دیگر و یا به عنوان طعم دهنده غذا
البته قابل ذکر است که برخی از مردم محلی نیز در طول سالهای اخیر اقدام به ریشهکنی کرفس کوهی به منظور استفاده از قسمتهای مختلف ریشه (مخصوصاً اندام غده مانند در ریشه) میکنند که این امر موجب از بین رفتن بسیاری از پایههای کرفس کوهی شده و یکی از عوامل تهدید کننده بقای آن میباشد. این شیوه استفاده به هیچ وجه قابل توصیه نیست و باید به شدت از آن پرهیز کرد.
ارزشهای اقتصادی و اکولوژیکی
کرفس کوهی گیاهی است که کاربردهای بسیار متنوعی از جمله مصارف غذایی (تهیه ترشی و شور و کنسرو) دارد. همچنین میتوان محصول خشک شده این گیاه را بستهبندی و به بازار عرضه نمود که در این صورت ارزش اقتصادی آن چند برابر خواهد بود. این گیاه از لحاظ درآمد زایی و ایجاد معیشت برای مردم محلی بسیار حائز اهمیت است از سوی دیگر بذر کرفس کوهی در زمان بلوغ کامل توسط بهرهبرداران جمعآوری و با قیمت مناسب توسط ادارات منابع طبیعی خریداری میشود. بنابراین جمعآوری بذر این گیاه خود از ارزش قابل توجهی برخوردار است. بر اساس گزارش مرکز توسعه صادرات ایران در سال ۱۳۸۲ قیمت پایه هر کیلو اسانس کرفس کوهی مبلغ ۷۳ دلار تعیین گردید. که این مبلغ در مقابل اسانس گیاهی چون ترخون ۳۸ دلار و نعناع ۳۴ دلار و با توجه به میزان اسانس این گیاهان که ۲ درصد میباشد میزان اسانس کرفس کوهی همان طور که گفته شد، ۸/۴% میباشد. حاکی از ارزش بالای این و فرآوردههای آن است.
علاوه براین به برخی از ارزشهای اقتصادی و اکولوژیکی کرفس کوهی اشاره می شود.
۱ـ این گیاه به صورت تازه از ارزش اقتصادی خوبی در بازار برخوردار است و منبع درآمد مناسبی برای مردم محلی و بهره برداران میباشد. همچنین در صورت فرآوری، ارزش اقتصادی آن چند برابر خواهد شد و از لحاظ درآمد زایی و ایجاد معیشت جایگزین برای مردم محلی بسیار حایز اهمیت است.
۲ـ بذر کرفس کوهی توسط مرداد و اوایل شهریور ماه با توجه به شرایط جغرافیایی و اقلیمی محل رویش به بلوغ کامل رسیده و توسط بهرهبرداران جمعآوری و با قیمت مناسب توسط ادرات منابع طبیعی خریداری میشود تا برای کارهای تحقیقاتی در اختیار کارشناسان و محققان قرار داده شود. بنابراین جمع آوری بذر این گونه نیز از ارزش اقتصادی قابل توجهی برخوردار است.
۳ـ گل آذین گیاه کرفس کوهی محل مناسبی برای تغذیه زنبور عسل میباشد. گلهای متعدد این گیاه از شهد مناسبی برای استفاده زنبور عسل برخوردار بوده که میتواند این گیاه را به عنوان گیاه دارای پتانسیل برای پرورش زنبور عسل مطرح کند.
۴ـ همانطور که میدانیم فرسایش خاک و بیابانی شدن حوضههای آبخیز یکی از مشکلات کنونی کشور ما میباشد. از دیدگاه حفاظت خاک این گیاه با ایجاد تاج پوشش وسیع و ریشه ضخیم و دوکی شکل خود باعث حفظ خاک شده و از فرسایش و شستشوی آن جلوگیری به عمل میآورد. استفاده از این گیاه چند منظوره تأثیر بسزایی در حفظ آب و خاک رویشگاههای خود دارد.
۵ـ کرفس کوهی منبع تولید علوفه فراوان برای دام میباشد. دام بیشتر از علوفه خشک این گیاه استفاده میکند. با توجه به تولید علوفه فراوان، این گیاه میتواند نقش بسزایی در تامین علوفه زمستانه برای دام جوامع نیز داشته باشد. لازم به ذکر است که در گذشته مردم محلی اندامهای خشک این گیاه را به همراه اندامهای خشک برخی دیگر از گیاهان آسیاب نموده و به عنوان علوفه زمستان و با نام «کاه گل» برای تغذیه دام استفاده میکردند.
۶ـ رویشگاههای کرفس کوهی مناظر و چشم اندازهای طبیعی بسیار بوجود میآورد در دوران معاصر که انسان از افسردگی روحی و جسمی رنج میبرد و همه جا برای او آپارتمانهای آسمان خراش و کارخانههای غول پیکر را تداعی میکند، چه بسا ابهت، زیبایی و غرور بوتههای کرفس کوهی و سایر گونههای مشابه بتواند مرهمی بر دردهای روحی این انسان ماشینی باشد. حفظ و گسترش رویشگاههای این گونه میتواند نقش مهمی در جذب تروریست و توسعه اکوتوریسم داشته باشد.
۷ـ شناخت دقیق این گیاه به خصوص در سطح سلولی، کمک شایانی به حفظ ذخایر ژنیتیک این گیاه و بهرهبرداری پایدار از پتانسیلهای آن در جهت ایجاد منبع درآمد برای مردم محروم در مناطق دارای پتانسیل رویشی این گیاه خواهد نمود. همچنین کرفس کوهی از نظر تنوع زیستی و ژنیتیک دارای اهمیت فراوان بوده و جلوگیری از انقراض آن باعث حفظ تنوع زیستی سایر گونههای وابسته به آن میباشد. مشخص شدن ارتباط ژنتیکی کرفس کوهی با گونههای زراعی و جنسهای مرتفعی نزدیک به آن، تاثیر بسزایی در انتقال ژنهای مفید در پروژههای اصلاحی مرتعی با این گیاهان خواهد داشت.
