در گفتگو با دکتربهتاش، ارتوپد و عضو هیات علمی دانشگاه علوم پزشکی ایران کوشیدهایم پاسخی برای این سوالات بیابیم.
آ تقریبا همه ما، مورمور شدن و خواب رفتن دست را تجربه کرده ایم، اما گاهی اوقات در بعضی افراد، این مشکل شدید می شود. چرا؟
افرادی که همیشه از خوابرفتگی یا مورمور شدن دست مینالند، نیاز به بررسی بیشتری دارند. شاید به نوعی دچار آسیب شبکه عصبی بازویی شده باشند؛ مثلا این افراد دچار ضعف، خوابرفتگی و مورمور شدن در یک دست و بازو میشوند. این درد، در اثر آسیب کتف یا ناحیه زیر بغل به وجود می آید که بر شبکه عصبی، موسوم به کلاف بازویی تاثیر منفی میگذارد.
گاهی اوقات بیماران از خوابرفتگی و مورمور شدن شبانه مینالند و میگویند تا بالای بازویشان تیر میکشد.
بله، چنین موردی که اشاره کردید اگر شست، انگشت سبابه و انگشت وسطی را درگیر کند، یا اینکه فرد دچار ضعف عضلانی شود، مطرحکننده اختلالی موسوم به “نشانگان تونل مچ” است.
اختلال تونل مچ چطور بروز میکند؟
همانطور که میدانید داخل مچ انسان یک مسیر عبوری برای وترها و عصب مدیان وجود دارد. التهاب یا تورم بافتهای داخل تونل میتواند عصب مدیان را تحت فشار قرار دهد.عصب مدیان مسوول حس لامسه در انگشت شست، انگشت اشاره، انگشت میانی و قسمتی از انگشت حلقهای است. تحت فشار قرار گرفتن این عصب موجب تولید بیحسی و درد خاصی میشود که تحت عنوان “نشانگان تونل کارپال” شناخته میشود.بسیاری اوقات، این نشانگان در هر دو مچ دست پدید میآید.
چه عواملی ما را مستعد این اختلال میکند؟
اگر چه نشانگان تونل کارپال اغلب بدون علت خاصی اتفاق می افتد، اما تعدادی از عوامل میتوانند شما را مستعد ابتلا به این بیماری کنند. این عوامل شامل التهاب مفصل، چاقی، سیگار کشیدن، بارداری و داشتن مشاغلی خاص است که دارای حرکات مکرر و قوی دست هستند؛ مثلا نشانگان تونل کارپال در افراد قالیباف، تایپیست، قصاب، پیانیست و مکانیک بیشتر است و به ندرت افرادی را که به طور تفریحی گلف، دوچرخهسواری یا قایقسواری انجام میدهند، نیز گرفتار می سازد.
عامل اصلی بروز این مشکل، انجام فعالیتهای تکراری و با نیروی زاید، در حالی که مچ دست خم است، میباشد. البته نشانگان تونل کارپال میتواند در بعضی اختلالات غدد درونریز نظیر دیابت، اکرومگالی و ندرتا کمکاری تیرویید و آرتریت روماتویید نیز دیده شود.به طور کلی زنانی که به میانسالی نزدیک میشوند، بیشتر در معرض ابتلا به این اختلال قرار دارند.
خواهیم به موارد دیگری از همین قبیل اشاره کنیم، از چه مشکلاتی باید نام ببریم؟
آسیب اعصاب محیطی از دیگر اختلالاتی است که میتواند باعث احساس مورمور شدن در دستها و پاها شود.همچنین این احساس میتواند با کرختی در همین نواحی و ضعف و درد عضلانی دست و پا نیز همراه باشد. همانطور که میدانید اعصاب محیطی امکان برقراری ارتباط میان مغز، اعضای بدن، عروق خونی، عضلات و پوست را فراهم میسازند. فرامین مغزی از طریق اعصاب حرکتی منتقل میشوند و اطلاعات دریافتی توسط بدن از راه اعصاب حسی به مغز مخابره میشوند.آسیب یک عصب محیطی میتواند ارتباط بین مغز و ناحیه تحت پوشش آن عصب را قطع کند.
این اتفاق توانایی شما در حرکت عضلات یا درک طبیعی حواس یا هر دو را در منطقه آسیبدیده، دچار اختلال خواهد کرد.آسیب عصبی میتواند به بروز نوعی احساس مورمور شدن، سوزش و سایر احساسات دردناک در منطقه ی درگیر منجر شود.
آیا این موضوع همان نوروپاتی محیطی نیست؟
چرا، دقیقا همان است.
علت این نوروپاتیها چیست؟
نوروپاتیهای محیطی علل بیشماری دارند. از جمله ی این علل میتوان به سوانح، اعمال فشار بر عصب و آسیب عصبی ناشی از یک بیماری خودایمنی مثل لوپوس و روماتیسم مفصلی اشاره کرد. البته برخی از بیماریهای کبدی، کلیوی و تیروئید هم میتوانند به اعصاب محیطی آسیب برسانند.
بسیاری از بیماران دیابتی نیز از گزگز شدن دست و پا مینالند. دلیل آن چیست؟
شایعترین علل، نوروپاتی محیطی ناشی از دیابت است. علایم و نشانههای نوروپاتی محیطی ممکن است سالها پس از ابتلا به بیماری ظاهر شوند. اگر دیابت شما به خوبی کنترل نشده باشد، احتمال بروز زودرس علایم و نشانههای عصبی وجود دارد.
نکته دیگری باقی مانده است که بخواهید درباره آن توضیح بدهید؟
بله؛ در میان افراد معتاد به الکل، رژیم ناکافی به ویژه کمبود ویتامین تیامین (B1) میتواند با بروز نوروپاتی در ارتباط باشد. کمخونی هم ممکن است روی دهد و شانس ابتلا به نوروپاتی محیطی را افزایش دهد. اغلب کمخونیها در اثر کمبود ویتامین B12 رخ میدهند.
علایم و نشانههای نوروپاتی محیطی معمولا طی چند ماه پیشرفت میکنند، ولی در برخی از موارد مثل مسمومیت با آرسنیک ممکن است فورا بروز کنند. احساس مورمور شدن معمولا در انگشتان پا یا نرمه پاها شروع و به سمت بالای بدن گسترش مییابد. گاهی این احساس در دستها آغاز و به سمت بازوها کشیده میشود. نوعی احساس کرختی نیز به همین شیوه ممکن است ایجاد شود. پوست شما ممکن است حساس شود و حتی لمس آرام آن هم دردناک گردد. در برخی از نوروپاتیهای محیطی ممکن است ضعف عضلانی زودتر یا به شکلی محسوستر از علایم و نشانههای حسی بروز کند.
خیلی اوقات برخی افراد که سکته مغزی را تجربه کردهاند، دچار مشکلاتی از این دست میشوند. چرا؟
ضعف عضلانی یا مورمور شدن یک بازو یا دست از مشخصههای سکته مغزی است و معمولا با نشانههای دیگری همچون خوابرفتگی و ضعف عضلات صورت یا یک پا همراه است. در صورت بروز چنین علامتی، بلافاصله به نزدیکترین درمانگاه یا بیمارستان مراجعه کنید.
مشکلات ناحیه گردن هم باعث بیحسی و مورمور شدن دست میشود؟
بله. فشردگی یا آسیب یکی از اعصاب در گردن میتواند به خوابرفتن و مورمور شدن منجر گردد که ممکن است به کتف، بازو، دست و انگشتان تیر بکشد.اگر مورد دیگری هم وجود دارد که باعث خواب رفتن یا مورمور شدن دست و بازو می شود، بگویید.
گاهی اوقات اختلال عملکرد عصب اولنار (عصب اولنار شامل الیاف حرکتی و حسی است که مسیر خود را در تنه تحتانی و طناب داخلی شبکه بازویی طی می کند) نیز میتواند چنین مشکلاتی به وجود آورد.
آسیب عصب اولنار در ناحیه آرنج باعث مورمور شدن و خوابرفتن ناحیه آرنج تا انگشت کوچک و قسمتی از انگشت حلقه میشود. ضربه زدن به این ناحیه، نوعی درد و احساس سوزن شدن ایجاد میکند. ممکن است بیمار دچار ضعف عضلات دست هم شود.
سردی انگشتان دست و پا نشانه بیماری است؟
متخصصان میگویند عوامل مختلفی مثل کمکاری تیروئید، کمخونی، فشار خون پایین، کشیدن سیگار و… به کند شدن جریان خون و احساس سردی و حتی سوزش در نواحی دست و پا منجر خواهد شد. اگر شما هم از این مشکل رنج میبرید، با ما همراه باشید تا به پاسخ پرسشهایتان برسید.
دکتر جلال عزتیان، متخصص بیماریهای داخلی در گفتوگو با جامجم میگوید: سرد شدن دست و پا بویژه در ناحیه انگشتان میتواند علائمی از بروز بیماریهای مختلف باشد. بهعنوان مثال، بیماری التهاب مفاصل یا مشکلات قلبی ـ عروقی روی سیستم گردش خون تاثیر میگذارد و با کند کردن روند خونرسانی میتواند باعث سردی و بیحسی دست و پا بویژه نوک انگشتان شود. البته عوامل دیگری مثل آسیب یا جراحتهای قدیمی دست و پاها، آسیب اعصابی که خون را به رگهای دست و پاها میرسانند، تایپ کردن بیش از حد و ابتلا به سندرم تونل کارپال در مچ دست، کار کردن با ماشینآلات و دستگاههای ارتعاشی مثلا مته دستی مخصوص کندن آسفالت خیابان، کشیدن سیگار و مصرف برخی داروها (قرص ضدمیگرن، داروهای شیمی درمانی، قرص سرماخوردگی و…) هم میتوانند باعث سردی دستها و پاها شوند. حتی براساس پژوهشهای اخیر، هورموندرمانی در خانمهای یائسه که به منظور کاهش عوارض ناشی از یائسگی انجام میشود هم ممکن است باعث تنگ شدن رگهای خونی و سرد بودن همیشگی دست و پا شود. بنابراین توصیه میکنیم با مراجعه به پزشک و انجام آزمایشات تجویزی، تحت درمان قرار بگیرید.
کمبود آهن یا کمکاری تیروئید
به گفته دکتر عزتیان، یکی از دلایل عمده یخ کردن دست و پا، کمخونی یا کمکاری تیروئید است و هنگامی که با این نشانه بظاهر ساده به متخصص مراجعه میکنید پزشک برای بررسی آهن خون و عملکرد غده تیروئید، آزمایش خون مینویسد. باید بدانید کمخونی ناشی از کمبود آهن در خانمها نسبتا شایع است و براساس آمار، یکپنجم خانمها دچار کمبود آهن هستند و این رقم در زنان باردار حدود ۵۰ درصد است. در کمخونی ناشی از کمبود آهن، خون دارای گلبول قرمز کافی برای حمل اکسیژن و رساندن آن به سلولها نیست و علاوه بر یخ کردن دست و پا، علائم دیگری مثل خستگی بیش از حد، رنگپریدگی پوست، احساس ضعف و…. هم بروز میکند. با مصرف قرص آهن البته زیر نظر پزشک و مواد غذایی حاوی آهن باید این نوع کمخونی را درمان کرد. دکتر عزتیان بااشاره به اینکه کمکاری غده تیروئید نیز باعث سردی دستها و پاها میشود، اضافه میکند: غده تیروئید مسئول تنظیم سوخت و ساز بدن است و با کم کار شدن این غده، سیستم خونرسانی هم کند میشود و بیماری با علائم دیگری همچون یبوست، رنگ پریدگی و خشکی پوست، پف کردن صورت، گرفتگی صدا، کلسترول بالای خون، افزایش وزن بیدلیل و… همراه است و تنها با مصرف دارو بیماری کنترل خواهد شد و علائم برطرف میشود.
و اما درمان
به گفته دکتر عزتیان اگر یخ کردن مداوم دست و پای شما به علت بیماریهای گفته شده باشد، با مصرف دارو و به مرور زمان مشکل برطرف میشود، اما خودتان هم باید کمک کنید تا عملکرد خونرسانی بدن بهبود پیدا کند. مثلا هنگامی که نشستهاید به مدت چند دقیقه پاهایتان را بالا ببرید، مدام آب بنوشید تا گردش خون بهتر شود، تحرک روزانه داشته باشید، دوش آب گرم بگیرید، چربیهای اشباع و شکر و نمک را از رژیم غذاییتان حذف کنید و اگر سیگاری هستید هر چه سریعتر تصمیم به ترک بگیرید، چون نیکوتین باعث مشکلات گردش خون میشود.
همچنین آسیب اعصاب پا بر اثر عدم کنترل دیابت میتواند یکی از علل سرد شدن انگشتان پا باشد. پس اگر دیابتی هستید حتما باید تحت نظر پزشکتان دارو مصرف کنید و با رعایت رژیم غذایی جلوی بروز عوارض این بیماری را بگیرید.
قارچها و انگلها
به گفته دکتر عزتیان کاندیدا، نوعی قارچ است که تقریبا در بدن تمام انسانها رشد میکند و در بدن افرادی که سیستم ایمنی ضعیفی دارند، زنده میماند و اختلالاتی از جمله سردی کف پا ایجاد میکند. برای درمان این مشکل علاوه بر مراجعه به متخصص و مصرف دارو میتوانید در طول روز برای چند ثانیه روی انگشتان پا بایستید و سپس روی پاشنه برگردید. با تکرار این کار خون جریان پیدا میکند و کف پا گرم میشود. از طرفی انگلها نیز به محض وارد شدن به بدن از مواد مغذی که باید وارد سلولها شوند، تغذیه میکنند و این موضوع باعث سرد شدن دستها و پاها میشود. اگر تغذیه مناسبی دارید، اما لاغر هستید و مدام وزن کم میکنید احتمال دارد دچار انگل شده باشید.
از رینود چه میدانید؟
عامل دیگری که کمتر شناخته شده ولی علت شایع سردی دستها و انگشتان دست است، بیماریای به نام سندرم رینود است. افراد مبتلا به این بیماری دارای رگهای خونی غیرعادی در دستها هستند و شدت بروز نشانههای رینود به میزان تنگ شدن عروق بستگی دارد.
وقتی این تنگی به طور متناوب و طولانی اتفاق بیفتد، علائم هم به شکل شدیدتری دیده میشوند، اما به هر حال سه علامت حتما در یک حمله رینود دیده میشود: سرد شدن انگشتان دست و پا، تغییر رنگ و بروز رنگپریدگی انگشتان، احساس خواب رفتن و سوزن سوزن شدن عضو پس از قرار گرفتن مجدد در محیط گرم. ابتدای حمله رینود، پوست انگشتان معمولا سفید و رنگ پریده میشود اما با ادامه سرما و استرس، انگشتان بیحس و پوست آنها آبی خواهد شد. اگر فرد وارد محیط گرمتر شود یا استرس موجود از بین برود، نوک انگشتان کمکم حالتی شبیه خواب رفتن پیدا میکنند و رنگ آنها هم قرمز میشود. البته این مراحل در همه افراد شبیه هم نیست. حتی بیشتر مواقع همه انگشتان هم درگیر نمیشوند یعنی مثلا سه یا چهار انگشت دچار حمله رینود میشوند. موارد شدید رینود حتما نیاز به درمان (از اصلاح سبک زندگی مثل کنترل استرس و ترگ سیگار گرفته تا مصرف داروهای گشادکننده عروق و جراحی) دارند. البته قرار نیست با روشهای درمانی موجود، بهبود کامل اتفاق بیفتد، اما کم شدن شدت بیماری و پیشگیری از زخم شدن انتهای انگشتان جزو اهداف اصلی درمان هستند.
بیماریهایی که موجب رینود ثانویه میشوند، در واقع بیماریهای مستقلی هستند ولی در آنها حساسیت انگشتان به سرما هم وجود دارد. مهمترین این بیماریها عبارتند از:
- لوپوس سیستمیک
- اسکلرودرمی
- روماتیسم مفصلی یا آرتریت روماتوئید
- سندرم شوگرن
- بیماری برگر یا بورگر.
