شیر مادر تا پایان شش ماهگی به تنهایی و بدون اضافه کردن هر نوع غذای کمکی برای رشد طبیعی شیرخوار کافی اسـت. بعـد از شـش ماهگـی تغذیه کودک هفت ماهه فقط با شیر برآورده نمی شود و باید علاوه بر شیر، غذاهای نیمه جامد را نیز برای او شروع کرد.
مناسب ترین غذاها برای تغذیه تکمیلی، غذاهایی هستند که:
– مقوی و مغذی باشند.
– متناسب با سن کودک تغییر کند.
– تازه و بدون آلودگی باشند و پاکیزه و بهداشتی تهیه شوند.
– مواد اولیه آن در دسترس بوده و امکان تهیه آن برای خانواده وجود داشته باشد.
بهترین سن برای شروع غذاهای کمکی
هفته اول ماه هفتم تولد کودک، سن شروع تغذیه تکمیلی است، ولی چنانچه با وجود تلاش والدین و کارکنان بهداشتی منحنی رشد کودک نشان دهنده رشد نامناسب کودک باشد، می توان غذای کمکی را زودتر نیز شروع کرد.
آشنایی باطعم ها در هفت ماهگی کودک:
هفت ماهگی زمانی است که کودک شما با الگوها و طعم های مواد غذایی مختلف آشنا می شود، معرفی طیف گسترده ای از مواد غذایی و طعم دهنده ها به کودک تا زمانی که او به سن یک سالگی می رسد، به او در به دست آوردن یک عادت غذایی مناسب کمک خواهد کرد، ممکن است کودکان در ابتدای آشنایی با انواع مختلف مواد غذایی مورد نیاز برای رشد آن ها، ایرادگیری کنند ، شما با تغییر روش پخت حتما این مواد غذایی را در برنامه تغذیه کودک خود قرار دهید.
غذای خانگی برای کودک هفت ماهه:
غذای خانگی، بهترین غذا برای کودک هفت ماهه است. امروزه، بازارها با طیف گسترده ای از انواع مختلف غذاهای کودک پر شده است. باز کردن یک بطری و خوراندن محتوی آن به کودک خود، کار بسیار ساده ای است. با این حال، هیچ چیز مانند غذای خانگی سالم برای تغذیه کودک شما مناسب نیست. مواد غذایی بسته بندی شده می تواند حاوی مواد نگهدارنده باشد. مواد افزودنی و یا مواد تشکیل دهنده ی غذاهای خانگی حتی اگر ارگانیک هم باشد، ممکن است آفت کش های استفاده شده برای رشد مواد اولیه آن ها برای کودک شما آسیب برساند. مصرف مواد غذایی بسته بندی شده در دراز مدت برای سلامتی کودکان خطرناک است.
هنگامی که شما خودتان مواد غذایی لازم برای تغذیه کودکتان را آماده می کنید، مطمئن هستید که از چه مواد تشکیل دهنده ای استفاده کرده اید. شما می توانید تازه ترین محصولات را برای آماده سازی تغذیه کودک خود استفاده کنید و همچنین می توانید مواد مختلف را با توجه به علاقه کودک، خود به غذای وی اضافه کنید. به این ترتیب شما طعم و مزه طبیعی مواد غذایی را به کودک خود معرفی کرده، در نتیجه این کار تضمینی بر داشتن عادات غذایی بهتر و سالم در آینده خواهد بود. با عادت دادن خود با غذاهای خانگی اطمینان حاصل می شود که رژیم غذایی کودک شما غنی از ویتامین ها و مواد معدنی لازم برای رشد او رشد بوده و همچنین سیستم ایمنی بدن او قوی تر خواهد شد.
توصیه های کلی
-مواد غذایی را چه از نظر مقدار و چه از نظر نوع، تدریجا” به رژیم غذایی شیرخوار اضافه کنید.
-از یک نوع غذای ساده شروع کنید وکم کم مخلوطی از چند نوع غذا به او بدهید.
-از مقدار کم شروع و به تدریج بر مقدار آن افزوده شود.
– بین اضافه کردن مواد غذایی مختلف حدود ۵ تا ۷ روز فاصله بگذارید.
-اولیــن غذایی را که می خواهید به کودک بدهید، کمی غلیظ تر از شیر تهیه کنید و سپس به تدریج غذاهای نیمه جامد و جامد بدهید.
-غذاها را با قاشق و مایعات را با لیوان به شیرخوار بدهید.
-هنگام دادن غذاهای نیمه جامد و جامد، شیرخوار را در وضعیت نشسته قرار دهید.
-غذای شیرخوار را به مقدار کم و برای یک وعده تهیه کنید.
-در صورت باقی ماندن غذا، می توانید آن را به مدت ۲۴ ساعت در یخچال نگه داری کنید. در غیر این صورت آن را در فریزر بگذارید.
-غذای نگه داری شده را فقط به مقدار مصرف یک وعده کاملا” داغ کنید و پس از خنک کردن به کودک بدهید.
-تا یک سالگی به غذای کودک نمک اضافه نکنید و پس از یک سالگی مقداری نمک (نمک یددار) به غذای شیر خوار اضافه نمائید.
-سبزی ها را قبل از مصرف کاملا” بشوئید و بلافاصله پس از خرد کردن آن را به غذا اضافه کنید.
-مصرف حتی مقدار کمی گوشت، ارزش غذایی را افزایش می دهد، بدین منظور هرنوع گوشت مانند گوسفند، گوساله، مرغ و ماهی که در دسترس دارید مصرف کنید.
-در دستور تهیه بعضی از غذاها مقداری کره یا روغن به هنگام طبخ و مقداری دیگر به هنگام غذا دادن به کودک اضافه کنید. (مصرف روغن مایع بهتر از روغن جامد است)
-در مورد کودکانی که روند رشدشان خیلی بیشتر از طبیعی است، مقدار مصرف روغن یا کره را در غذای کودک کمتر کنید و برعکس اگر کودک تاخیر رشد دارد کمی بیشتر روغن یا کره به غذای او اضافه کنید.
ترتیب دادن غذاهای کمکی به شیرخوار بسیار مهم است و باید از هفته اول ماه هفتم تولد مرحله به مرحله غذاهای خاصی را به شیرخوار داد .
خطرات دیر شروع کردن غذای کمکی
– کندی یا توقف رشد کودک
-مشکل پذیرش غذا توسط کودک (در صورت تاخیر در شروع غذای کمکی، شیرخوار معمولا” از ۹ ماهگی به بعد تمایل خود را به خوردن غذاهای دیگر و امتحان کردن مزه و طعم های جدید از دست می دهد)
– به تعویق افتادن عمل جویدن در کودک
ویژگی های غذای کمکی
غذای کمکی مناسب دارای ویژگی های زیر است:
-تمیز و بهداشتی تهیه شود.
-قوام آن متناسب با سن کودک تغییر کند.
-مقوی و مغذی باشد.
-تازه تهیه شود.
-مواد اولیه آن در دسترس بوده و امکان تهیه آن برای خانواده وجود داشته باشد.
نحوه شروع و ادامه غذای کمکی
- غلات مانند برنج بهترین ماده غذایی برای شروع تغذیه تکمیلی است. چون هضم آن آسان است. فرنی یکی از بهترین غذاهایی است که می توان از یک بار در روز به اندازه ۱ تا ۳ قاشق مرباخوری شروع کرد و به تدریج بر مقدار آن، متناسب با اشتهای کودک افزود. از هفته دوم شروع غذای کمکی می توان علاوه بر فرنی، شیر برنج (کاملا” پخته و له شده) و حریره بادام نیز به کودک داد. تغذیه شیرخوار با فرنی، شیر برنج و حریره بادام را می توان تا دو هفته ادامه داد (بسته به علاقه کودک به این نوع غذاها می توان حتی تا یکسالگی و یا بیشتر از این غذاها به عنوان یک وعده غذای کمکی به کودک داد).
- در هفته سوم مصرف انواع سبزی ها مثل سیب زمینی، هویج، جعفری، گشنیز، کدو، لوبیا سبز و … برای تغذیه کودک شروع می شود. در این هفته علاوه بر فرنی می توان با گوشت، سبزی ها و برنج سوپ تهیه کرد. بهتر است سبزی ها را تک تک و به مرور به سوپ اضافه نمود.
از هفته چهارم باید حتما” گوشت به سوپ کودک اضافه شود. گوشت را باید به قطعات کوچک تقسیم کرد و یا از گوشت چرخ کرده استفاده نمود که باید کاملا” پخته و له شوند. پوره سبزی ها مانند سیب زمینی، هویج، کدو حلوایی و نخود سبز به صورت پخته شده و نرم شده همراه با کمی روغن یا کره غذای مناسبی برای شیرخوار است.
در ماه بعد (ماه هشتم زندگی) علاوه بر سوپ می توان زرده تخم مرغ را شروع کرد، زرده باید کاملا” آب پز و سفت باشد. ابتدا باید به اندازه یک قاشق چایخوری از زرده پخته شده را در آب یا شیر له کرد و به شیرخوار داد و مقدار آن را به تدریج افزایش داد تا در ظرف یک هفته به یک زرده کامل تخم مرغ برسد. آن گاه می توان یک روز در میان یک زرده کامل یا هر روز نصف زرده تخم مرغ به شیرخوار داد. استفاده از سفیده تخم مرغ تا یک سالگی توصیه نمی شود.
با افزایش سن و پــذیــرش بیشتر شیرخوار، سوپ و غذاهای نرم باید تبدیل به غذاهای سفت تر شوند یعنی باید با اضافه کردن غذاهای سفت تر و کمی قابل جویدن، عمل تکامل جویدن در شیرخوار تقویت شود. اگر تدریجا” مواد غذایی سفت اضافه نشود و شیرخوار به عمل جویدن تشویق نگردد و برای مدت ها از غذاهای له شده استفاده کند، علاوه برابتلا به تاخیر رشد بعدا” در جویدن غذاهای سفت دچار مشکل خواهد شد. برای این کار می توان از حدود ۸ ماهگی تکه های نان و بیسکویت هم به دست شیرخوار داد.
از ۸ ماهگی می توان به غذای شیرخوار ماستی که ترش نباشد نیز اضافه نمود.
شروع استفاده از حبوبات ۹ ماهگی است که به سوپ شیرخوار اضافه می شود. می توان از انواع حبوبات خیس شده و پوست کنده که کاملا” پخته و نرم باشد، مانند عدس، ماش، لوبیا و یا حبوبات جوانه زده استفاده کرد. حبوبات منبع خوبی برای تامین پروتئین و املاح هستند و همراه با غلات و شیرمادر غذای کاملی را تشکیل می دهند.
آب میوه آخرین ماده غذایی است که به برنامه غذایی کودک در سال اول اضافه می شود و حاوی ویتامین و املاح معدنی است. آب میوه را باید در ابتدا به صورت رقیق شده و از یک قاشق مرباخوری در روز شروع و تدریجا” به مقدار آن افزود. بهتر است مدت ۷-۵ روز فقط از یک نوع آب میوه استفاده شود تا اگر ناسازگاری وجود داشت شناخته شود.
مصرف توت فرنگی، گیلاس و آلبالو، کیوی، خربزه و اسفناج، سفیده تخم مرغ و شیر گاو به دلیل ایجاد حساسیت و همچنین مصرف عسل در سال اول زندگی به دلیل احتمال آلودگی با کلستریدیوم بوتولینوم توصیه نمی شود.
مقوی و مغذی سازی غذای کودک
مقوی کردن غذا یعنی موادی را به غذا اضافه کنیم که انرژی آن را بیشتر کند.
مغذی کردن غذا یعنی موادی را به غذا اضافه کنیم که پروتئین، ویتامین و املاح آن را بیشتر کند.
موادی که انرژی غذا را بیشتر می کنند؛
روغن ها دارای انرژی هستند و افزودن مقدار کمی روغن به غذای کودک به خصوص کودکی که آهسته رشد می کند توصیه می شود چون:
-انرژی روغن نسبت به مواد غذایی دیگر بیشتر است (هر گرم روغن حدود ۹ کالری و هر گرم قند و شکر ۴ کالری دارد).
-چربی ها مثل کره، روغن زیتون، روغن نباتی (ترجیحا” روغن مایع) بدون اضافه کردن حجم غذا، انرژی غذا را بیشتر می کنند.
-روغن باعث نرم شدن غذا می شود و خوردن آن را برای شیرخوار راحت تر می کند.
-قند و شکر انرژی زا هستند ولی مصرف آن برای شیرخوار زیر یک سال توصیه نمی شود چون ذائقه او به طعم شیرین عادت می کند و زمینه برای بروز مشکلاتی مثل چاقی در بزرگسالی فراهم می شود.
موادی که علاوه بر انرژی، پروتئین غذا را بیشتر می کند؛
– در صورت امکان کمی گوشت به غذای شیرخوار اضافه شود.
-انواع حبوبات مانند نخود، لوبیا، عدس که کاملا” پخته شده را بعد از ماه هشتم به غذای شیرخوار اضافه نمائید.
– به غذای شیرخوار تخم مرغ اضافه شود، مثلا” تخم مرغ آب پز را می توان داخل سوپ و یا ماکارونی پس از طبخ رنده کرد و یا می توان آن را با کمی شیر مخلوط و نرم کرده و به شیرخوار داد (تا قبل از یک سالگی از دادن سفیده تخم مرغ خودداری شود).
موادی که ویتامین ها (مانند ویتامین A و C) و امـــلاح (مانند آهـــن، روی و کلسیم) غذا را بیشتر می کنند؛
– انواع سبزی های با برگ سبز مانند جعفری، شوید، گشنیز که دارای ویتامین A و C و آهن هستند به غذای شیرخوار اضافه شود.
– از انواع سبزی های زرد و نارنجی رنگ مانند کدو حلوایی و هویج که دارای ویتامین A هستند در غذای شیرخوار استفاده شود.
– غلات و حبوبات جوانه زده دارای انرژی، پروتئین، ویتامین و املاح هستند. می توان ابتدا گندم، ماش یا عدس جوانه زده را تهیه و پودر نمود و در انتهای طبخ داخل غذا ریخت. همچنین می توان جوانه تازه را له کرده و یا پس از خشک کردن جوانه آن را پودر نموده و به غذای شیرخوار اضافه کرد.
یادآوری های لازم
در ادامه غذاهای کمکی برای شیرخواران و کودکان خردسال توجه به نکات زیر ضروری است:
– بعد از شروع غذای کمکی، به کودک آب سالم و بهداشتی بدهید.
– قبل از یک سالگی، تا آن جا که ممکن باشد، شکر، نمک و ادویه به غذای کودک اضافه نکنید.
-از روز پانزدهم تولد باید قطره ویتامین آ+ د یا مولتی ویتامین (۲۵ قطره در روز) و هم زمان با شروع تغذیه تکمیلی قطره آهن (۱۵ قطره در روز) به کودک بدهید.
-برای جلوگیری از تغییر رنگ دندان ها، توصیه می شود قطره آهن را در عقب دهان شیرخوار بچکانید و یا بعد از مصرف، مقداری آب به او بدهید.
-قبل از یک سالگی از دادن اسفناج، عسل و سفیده تخم مرغ، شیر گاو، توت فرنگی، گیلاس، آلبالو، کیوی، خربزه به کودک خودداری کنید.
-هرگز به زور به کودک غذا ندهید.
-به ساعت های خواب و استراحت کودکان توجه کنید.
– به کودک مبتلا به اسهال و یا هر نوع بیماری عفونی دیگر، غذای کافی بدهید.
نکات اساسی که هنگام تهیه غذای کودک باید رعایت کرد
توجه به نکات زیر در تهیه غذای سالم برای شیرخواران و کودکان خردسال اهمیت زیادی دارد. این نکات عبارتند از:
– پختن کامل غذا در حرارت زیاد (حدود ۷۰ درجه سانتی گراد)
-تازه تهیه کردن هر وعده غذا
-نگه داری غذا در یخچال و یا فریزر
-شستن میوه ها و سبزی ها
-استفاده از آب سالم
-شستن دست ها به دفعات زیاد
– خودداری از تغذیه شیرخوار با استفاده از بطری
-محافظت غذاها از حشرات و جوندگان
– نگه داری مواد غذایی فاسد نشدنی در محل مطمئن
-تمیز نگه داشتن وسایل لازم برای تهیه غذا
طرز تهیه برخی از غذاهای کمکی
فرنی آرد برنج:
یک قاشق غذاخوری پرآرد برنج را در یک لیوان شیر (در صورت استفاده از شیر محلی شیر جوشیده سرد شده) حل کنید و یک قاشق مرباخوری شکر را نیز به آن بیافزایید و مخلوط را روی شعله ملایم قرار دهید و به هم بزنید تا کم کم برنج پخته و به قوام بیاید. معمولا” بعد از جوش آمدن حدود ۱۰-۵ دقیقه حرارت ملایم برای قوام آمدن آن کافی است.
فرنی بادام:
۳ عدد بادام را ۳ ساعت در آب جوش خیس کرده و سپس پوست آن را گرفته و پودر یا رنده کنید و با ۱ قاشق غذاخوری پرآرد برنج و ۱ قاشق مرباخوری شکر مخلوط کرده و داخل شیر (جوشیده شده) بریزید و روی حرارت ملایم آن را به هم بزنید تا به غلظت مناسب برسد.
شیر برنج:
۱ قاشق غذاخوری برنج را پاک کرده و بشوئید و با ۱ لیوان آب روی شعله گذاشته تا برنج کاملا” پخته و له شود سپس ۱ لیوان شیر و ۱ قاشق مرباخوری شکر به آن اضافه کرده روی شعله ملایم حرارت دهید تا برنج لعاب بیندازد و به غلظت مناسب برسد.
حلیم گوشت و برنج:
یک تکه گوشت مرغ یا گوسفند را با کمی پیاز بپزید سپس ۲ قاشق غذاخوری برنج را به آن اضافه کنید تا کاملا” بپزد و له شود از روی شعله بردارید و با گوشت کوب آن را له کرده و ۱ قاشق مرباخوری کره اضافه کنید و موقع دادن غذا در صورت تمایل کمی شکر به آن اضافه کنید.
پوره سیب زمینی:
۲ عدد سیب زمینی را بشویید و با پوست بپزید سپس پوست آن را بکنید و با قاشق یا گوشت کوب آن را نرم و با کمی روغن مایع یا کره و ۵ قاشق غذاخوری شیر مخلوط کنید و دوباره روی اجاق بگذارید.
پوره هویج:
مانند پوره سیب زمینی تهیه می شود همچنین می توانید سیب زمینی و هویج و گوشت را از ظرف غذای خانواده بردارید و نرم کنید بعد ادویه جات و نمک به غذای خانواده اضافه کنید.
سوپ ماش:
یک تکه کوچک گوشت گوسفندی را با کمی پیاز بپزید بعد از این که کمی گوشت پخت ۱ قاشق غذاخوری ماش و یک قاشق غذاخوری برنج را اضافه کنید تا کاملا” پخته و له شود و لعاب بیندازد و در انتها نصف قاشق مرباخوری کره را اضافه کنید و مخلوط نمائید.
آش ماست:
یک تکه کوچک گوشت گوسفندی یا مرغ را با کمی پیاز بپزید و بعد از این که گوشت کمی پخت ۱ قاشق غذاخوری لپه و ۱ قاشق غذاخوری برنج را اضافه کنید و با حرارت ملایم بپزید سپس ۱ قاشق غذاخوری سبزی خرد شده (جعفری، گشنیز، شوید) را اضافه کنید و هر از چند گاهی به هم زده تا ته نگیرد وقتی کاملا” پخت و برنج لعاب انداخت از روی حرارت بردارید و نصف قاشق مرباخوری کره به آن اضافه کنید. هنگام دادن غذا یک قاشق غذاخوری ماست به آش اضافه کنید.
آش گندم:
یک قاشق غذاخوری عدس و لوبیا سفید را خیس کنید و سپس با ۲ قاشق غذاخوری گندم پرک یا گندم نیم کوب شده و یک تکه گوشت گوسفندی و پیاز بپزید هرازچندگاهی به هم بزنید تا حبوبات و گوشت کاملا” پخته و آش لعاب بیندازد و در انتها نصف قاشق مرباخوری کره را اضافه کنید.
آش حبوبات:
۱ قاشق غذاخوری لوبیا و عدس را که قبلا” خیس کرده اید با ۱ قاشق غذاخوری گوشت چرخ کرده گوسفندی و کمی پیاز کاملا” بپزید بعد ۱ قاشق غذاخوری برنج و ۱ قاشق غذاخوری سبزی ریز شده (جعفری، شوید، گشنیز) را اضافه کنید تا برنج لعاب بیندازد و در انتها نصف قاشق مرباخوری کره اضافه کنید. در صورت تمایل می توانید مقداری ماست نیز به غذا اضافه کنید.
حلیم گندم:
۱ قاشق غذاخوری لوبیا سفید که قبلا” خیس کرده اید با یک تکه خورشتی گوشت، ۱ قاشق غذاخوری گندم نیم کوب شده وکمی پیاز بپزید بعد از این که این مواد کاملا” پخته شد سیب زمینی کوچکی را ریز کرده و داخل غذا بریزید و در انتها ۱ قاشق مرباخوری پرکره را اضافه کنید.
شوید پلو با مرغ:
نصف ران مرغ با استخوان و کمی پیاز را بپزید. ۴ قاشق غذاخوری یا یک استکان کوچک برنج و یک قاشق مرباخوری کره را اضافه کنید تا مثل کته پخته شود و هنگام دم کردن ۱ قاشق غذاخوری شوید ریز شده نیز اضافه کنید هنگام غذا دادن به کودک مجددا” یک قاشق کره اضافه کنید و همراه ماست به او بدهید.
کته ماهیچه:
یک تکه متوسط ماهیچه گوسفندی را ریز کرده و با کمی پیاز کاملا” بپزید سپس ۴ قاشق غذاخوری یا یک استکان برنج را همراه با ۱ قاشق مرباخوری کره اضافه کنید تا مثل کته پخته و نرم شود و دم بگذارید هنگام دادن غذا نصف قاشق مرباخوری کره اضافه و همراه ماست به کودک بدهید.
غذاهای نامناسب برای کودک
به غیر از غذاهایی که ممکن است برای کودک آلرژی زا باشند، مواد غذایی دیگری هم وجود دارد که باید از دادن آنها به کودک امتناع نمود.
مواد غذایی که ممکن است باعث خفگی کودک شوند، عبارتند از: هویج خام، کرفس خام، سیب خام، دانه های ذرت، پاپ کورن، تکه های سوسیس و مغزها (آجیل). توجه داشته باشید که میتوانید میوهها و سبزیهای سفت را رنده کنید و یا بخار پز نمایید تا نرم شوند. همچنین باید از دادن عسل به کودکان زیر یک سال اجتناب نمود، زیرا ممکن است باعث بروز نوعی مسمومیت به نام بوتولیسم شود.
غذاهای آلرژی زا برای کودکان
سیستم ایمنی کودکان در سال اول زندگی آنها هنوز تکامل نیافته و در نتیجه این کودکان بیشتر در معرض آلرژی غذایی قرار دارند. بسیار مهم است که غذا دادن به کودکان را زودتر از موعد (قبل از ۶ ماه) شروع نکنید. اگر متوجه شدید کودک شما به ماده غذایی خاصی آلرژی دارد، نباید غذاهای حاوی آن ماده غذایی خاص به کودک داده شوند. در صورتی که کودک، سابقه خانوادگی آلرژی دارد، در دادن مواد غذایی آلرژی زا مانند شیر گاو یا شیر بز، ماست و پنیر، تخم مرغ، سویا و محصولات آن، ماهی و گندم به کودک دقت نمایید. برای شروع آنها، از مقدار بسیار کم آغاز کنید و پس از دادن آنها به کودک، ۵ تا ۱۰ روز صبر کنید و بعد ماده غذایی آلرژیزای دیگر را به او بدهید. بهتر است بادام زمینی و سایر مغزها و آجیلها را تا قبل از سن ۱۲ ماهگی شروع نکنید.
