آمار ابتلا به سرطان در سراسر جهان رو به افزایش است. این بیماری در گذشته در ردیف بیماری های مهلک و بی درمان قرار داشت، اما این روزها به مدد پیشرفت بی سابقه علم پزشکی در یک دهه اخیر، بسیاری از موارد سرطان قابل درمان هستند.از سالها پیش، پیشرفته ترین مراکز سرطان شناسی جهان به دنبال راهکاری می گردند تا مرگ و میر ناشی از این بیماری را تا چند دهه آینده ریشه کن کنند. در این خصوص، پژوهشگران مرکز تحقیقات سرطان در نیویورک به موفقیت های قابل توجهی دست یافته اند. در ادامه، روشهای نوین درمان سرطان را که هنوز هم در دست مطالعه قرار دارند، با یکدیگر مرور می کنیم.
درمان نَفَرگرا
بیماری تحت تأثیر عوامل متنوعی بروز می کند. برخی از این عوامل بیماری زا میان افراد مختلف مشترک هستند و جنبه همگانی دارند، اما برخی دیگر که به ویژگی های فردی بر میگردند منحصر به فرد هستند. شناسایی عوامل بیماری زای فردی به کمک نقشه برداری ژنتیک حاصل می شود. این روش درمانی را که مبتنی بر ژنتیک و سوابق فردی است با عنوان درمان نفرگرا یا شخصی سازی شده می شناسیم.
در درمان نفرگرا، بیمار بر حسب ژنتیک و سابقه فردی، مناسب ترین گزینه درمانی را دریافت می کند. پژوهشگران معتقدند درمان نفرگرا در پیشگیری و درمان بیماری ها مؤثرتر از روش های همگانی است و عوارض جانبی خفیف تری به همراه خواهد داشت. این روش درمانی به ویژه در درمان سرطان کاربرد دارد و قادر است با حمله اختصاصی به جهش های ژنتیک رخ داده در سلول های سرطانی از پیشرفت بیماری جلوگیری کند.
پژوهشگران به دنبال راهکاری هستند تا روزی بشر بتواند تمامی انواع سرطان را اعم از سرطان های رایج و نادر، به روش شخصی سازی شده درمان کند. این مرکز تحقیقاتی اکنون در حال اجرای نوع جدیدی از مطالعات بالینی با عنوان بَسکت تِرایلز (Basket Trials) است. تمامی بیمارانِ حامل جهشهای ژنتیک بررسی نشده، صرف نظر از نوع سرطانی که دارند، می توانند برای شرکت در این مطالعات نام نویسی کنند. معمولا در مطالعات بالینی، داوطلبان بر اساس نوع سرطانشان انتخاب می شوند، اما در بَسکت تِرایلز، پژوهشگران فارغ از نوع سرطان به دنبال مطالعه جهشهای ژنتیک هستند تا بتوانند هر نوع جهش ژنتیک را به طور خاص درمان کنند.
درمان اِپیژنتیک
پژوهشگران همواره به دنبال راهکاری بوده اند تا تومورهای سرطانی را از طریق جراحی، شیمی درمانی یا پرتو درمانی از بین ببرند. اما آیا می شود به جای از بین بردن سلول های سرطانی، این سلول ها را به طریقی به حالت عادی برگرداند؟
مطالعات اِپی ژنتیک، تحول عظیمی در درمان سرطان و دیگر بیماری ها ایجاد کرده اند. پژوهشگران سعی دارند در این قبیل مطالعات بدانند ژنها چگونه بر اثر تأثیرات بیرونی روشن یا خاموش می شوند. این پژوهش ها در حال حاضر منجر به ساخت داروهایی شده اند که در مرکز تحقیقات سرطان در مرحله آزمایشهای بالینی قرار دارند. تمامی این داروها آنزیم های اِپی ژنتیک را نشانه می روند که مسئول برنامه ریزی ژنتیک سلول ها هستند. سلول های سرطانی در این روش درمانی از میان نمی روند، بلکه تلاش می شود این سلول ها به حالت عادی برگردند. از جمله این دارو ها می توان به اِیجیـ۲۲۱ (AG-221) اشاره کرد که روی بیماران مبتلا به لوسمی آمیلوئید حاد و سندرم میلودیسپلاستیک آزمایش شده است. نتایج این آزمایش در شهریور ۱۳۹۴ نشان داده ۳۵ درصد از ۱۵۹ بیمار مبتلا به لوسمی آمیلوئید حاد که بیماری شان عود کرده بود، بهبود یافتند. سایر داروهای اِپی ژنتیک نیز تأثیر مشابهی در درمان سرطان خون داشته اند.
درک سازوکار متاستاز
تقریبا ۲۰۰ سال است که پژوهشگران سعی دارند فرآیند متاستاز را رمزگشایی کنند. متاستاز به فرآیند مهاجرت سلول های سرطانی از بافت سرطانی اولیه به سایر بافت ها گفته می شود. در حال حاضر از هر ده بیمار سرطانی، ۹ نفر بر اثر متاستاز فوت می کنند. متأسفانه هنوز پژوهشگران نتوانسته اند تعداد نجات یافتگان متاستاز را از دهه ۱۳۴۰/ ۱۹۶۰ افزایش دهند. مطالعه و کنترل متاستاز به چند دلیل چالش برانگیز است.
تعداد سلول های دخیل در ایجاد متاستاز در مقایسه با میلیون ها سلول سرطانی دیگری که متاستاز ایجاد نمی کنند، بسیار اندک است و به همین دلیل، شناسایی این سلول ها به راحتی امکان پذیر نیست.
اما در سال های اخیر، پژوهشگران توانسته اند ژن ها و مسیرهایی را که منجر به گسترش سرطان پستان یا نوروبلاستوم و تبدیل شدن به متاستاز کبدی یا مغزی می شوند، شناسایی کنند. در سال ۱۳۹۳/ ۲۰۱۴، پژوهشگران دریافتند سلول های دخیل در ایجاد متاستاز تمایل عجیبی به چسبیدن به رگ های خونی دارند. این امر به بقا و گسترش این سلول ها کمک می کند. اکنون پژوهشگران می دانند تومورهای سرطانی می توانند سلول ها و بافتهای سالم مجاورشان را بدزدند و از این سلول ها و بافت های ربوده شده در جهت پیشرفت سرطان کمک بگیرند. هر چه چگونگی فرآیند متاستاز آشکارتر شود، پژوهشگران می توانند روشهای درمانی مؤثرتری ارائه کنند.
سلول درمانی
پژوهشگران علاوه بر تولید مهار کننده های کنترلی ایپیلیموماب و نیوولوماب توانستند به روش ایمن درمانی دیگری نیز دست پیدا کنند که از طریق دستکاری سلول های ایمنی خود بیمار، قدرت این سلول ها را در حمله به سلول های سرطانی تقویت کنند. در این روش که با عنوان درمان گیرنده آنتی ژن کایمِریک شناخته می شود، ابتدا از خون بیمار سلوله ای T استخراج می شوند. این سلول ها سپس تحت مهندسی ژنتیک قرار می گیرند تا گیرندههای خاصی موسوم به گیرنده های آنتی ژن کایمِریک بر سطح شان ظاهر شوند. این گیرنده ها در واقع پروتئین هایی هستند که به سلول های T کمک می کنند آنتی ژن های قرار گرفته روی سلول های سرطانی را شناسایی کنند. سلول های مهندسی شده پس از تکثیر در آزمایشگاه به بدن بیمار تزریق می شوند.
این روش درمانی در بهبود لوسمی لنفوبلاستیک حاد سلول B (از نوع عود یافته) و برخی دیگر از انواع سرطان های خون مؤثر است. بیش از ۸۰ درصد کودکان مبتلا به لوسمی لنفوبلاستیک حاد سلول B از طریق شیمی درمانی قوی درمان می شوند. بیمارانی که پس از شیمی درمانی قوی یا پیوند سلول های بنیادی مجدد سرطانشان عود کند، معمولا راهکار درمانی دیگری پیش رو نخواهند داشت؛ در حالی که روش درمانی فوق فرصت تازه ای برای بهبود دوباره این بیماران است. پژوهشگران در حال حاضر سعی دارند از عوارض احتمالی روش های درمانی مبتنی بر سلول بکاهند و امنیت این روش ها را ارتقا دهند.
ایمن درمانی
سیستم ایمنی، سازوکاری دارد که بدن را از حمله عوامل بیماری زا در امان نگه می دارد. میکروب ها، سلول های سرطانی یا هر عامل بیگانه ای در بدن توسط سیستم ایمنی شناسایی و سرکوب می شود، اما گاهی سیستم ایمنی قادر به شناسایی سلول های سرطانی نیست، زیرا این سلول ها در برخی موارد تفاوت چندانی با سلول های عادی ندارند و از این رو، توسط سیستم ایمنی به عنوان عوامل بیگانه شناسایی نمی شوند. گاهی هم با این که سیستم ایمنی قادر به شناسایی سلول های سرطانی است، به دلیل واکنش ضعیف نمی تواند این سلول های بیگانه را نابود کند.
در ایمن درمانی، سیستم ایمنی بیمار به منظور مبارزه با سلول های سرطانی تقویت می شود. پژوهشگران توانسته اند با ساخت دو داروی کلیدی به نامهای نیوولوماب (nivolumab) و ایپیلیموماب (ipilimumab)، قدرت مبارزه با سرطانِ سلولهای T سیستم ایمنی را افزایش دهند. این داروها به گروهی از داروهای ایمن درمانی موسوم به مهار کننده های کنترلی تعلق دارند که فشار وارد آمده بر سیستم ایمنی بدن را کاهش می دهند تا کارایی این سیستم در مبارزه با سلول های سرطانی تقویت شود. این گروه از داروها در آزمایش های بالینی موفق ظاهر شده و حتی در برخی بیماران مبتلا به ملانومای پیشرفته توانسته اند سلول های سرطانی را به طور کامل از میان ببرند. تأثیر مثبت نیوولوماب در درمان سرطان ریه و کبد نیز ثابت شده است. داروهای مهار کننده کنترلی در درمان سرطان مثانه، سرطان سر و گردن، سرطان پستان سه گانه منفی و سایر سرطان ها نیز کاربرد دارند. ناگفته نماند ایمن درمانی در تمامی بیماران جواب نمی دهد، اما پژوهشگران سعی دارند دامنه تأثیر گذاری این روش درمانی نوین را با تولید مهار کننده های کنترلی جدید افزایش دهند.
