درد استخوان دنبالچه یا درد کوکسیکس، عارضه ای نسبتاً نادر و تقریباً ناشناخته است که میتواند در پایینترین قسمت ستون فقرات که کوکسیکس یا دنبالچه نام دارد باعث ایجاد دردهای مزمن شود. درد دنبالچه به شکل یک درد موضعی احساس میشود و عموماً هنگام نشستن یا انجام هر فعالیتی که باعث فشار آمدن به پایینترین قسمت ستون فقرات گردد بدتر میشود. در این مقاله درباره درد دنبالچه؛ علت و درمان آن صحبت می کنیم و به مسائلی مانند: آناتومی، علائم و نشانه ها و عوامل درد دنبالچه می پردازیم. در خاتمه نیز درباره تشخیص، معاینه فیزیکی و روش درمان توضیح می دهیم.
علت بسیاری از درد های دنبالچه نامعلوم است. بندرت ممکن است این درد به علت ضربه ( مانند زمین خوردن یا زایمان)، تحرک زیاد دنبالچه بوده و در موارد نادر عفونت، تومور یاشکستگی علت آن باشد. شیوع درد دنبالچه در زنان پنج برابر مردان است که به علت تفاوت شکل استخوان بندی لگن بین زنان و مردان میباشد.
این عارضه در خانم ها بیشتر از مردان شایع است، و معمولاً به دلیل آسیب موضعی ( مانند زمین خوردن ) یا زایمان رخ میدهد. در موارد نادری نیز، وجود تومور یا عفونت میتواند باعث درد دنبالچه شود. میتوان با رعایت کردن نکاتی از بروز درد دنبالچه پیشگیری کرد.
کوکسیدینی یا درد دنبالچه چیست
درد دنبالچه از مشکلات شایع و آزار دهنده ستون مهره است. درد دنبالچه در پایین ترین قسمت ستون مهره و زیر باسن احساس میشود و موجب اشکال در نشستن بیمار میشود.
آناتومی
دنبالچه یا Coccyx در انتهای پایینی ستون مهره قرار دارد و معادل دم در حیوانات است به همین خاطر به آن دنبالچه میگویند. این قسمت از ستون مهره از ۵-۳ مهره تشکیل شده که پشت سر هم قرار گرفته اند. بین آنها دیسک بین مهره ای قرار دارد و روی هم یک شکل مثلتی را ایجاد میکنند.
در اغلب اوقات تعدادی از این مهره ها به هم چسبیده و یک مهره را تشکیل میدهند. شکل و اندازه دنبالچه در افراد مختلف با یکدیگر متفاوت است بطوریکه ممکن است دنبالچه یک نفر از نظر اندازه ۳-۲ برابر دنبالچه دیگری باشد. در کسانی که دنبالچه بزرگتری دارند احتمال دردناک شدن آن بیشتر است. امتداد طولی دنبالچه دقیقا در امتداد ستون مهره نیست و معمولا به سمت جلو متمایل است. در موقع راه رفتن و خم شدن به جلو دنبالچه نسبت به بقیه ستون مهره حرکت نمیکند ولی در موقع نشستن بر اثر فشار محل نشستن، دنبالچه حدود ۲۰ درجه به جلو خم میشود.
علائم درد دنبالچه
علامت مشخصه کوکسیدینی Coccydynia، درد دنبالچه موقع فشار مستقیم روی آن است مثلا موقعی که بیمار روی محل سفتی مینشیند دچار درد روی دنبالچه میشود. این درد معمولا با ایستادن و راه رفتن کاهش میابد. علائم دیگر عبارتند از:
*درد شدید و ناگهانی وقتی بیمار از حالت نشسته بلند میشود. منشا این درد به علت عملکرد عضلاتی است که به دنبالچه چسبیده اند و موقع برخاستن منقبض شده و دنبالچه را حرکت میدهند.
*گاهی اوقات بیمار بر اثر نشستن روی محل سفت درد ندارد و درد در موقع نشستن روی محل نرم بوجود میاید. در این بیماران دنبالچه قابلیت تحرک زیادی دارد. در حالت معمول در هنگام نشستن روی زمین، تماس زمین با دو استخوان در دو طرف و زیر لگن به نام ایسکیوم است. در موقع نشستن روی محل نرم، به عوض اینکه نیروی از محل نشستن مستقیما به لگن خاصره وارد شود به دنبالچه وارد میشود و اگر دنبالچه فرد قابلیت حرکت زیاد داشته باشد بر اثر فشار محل نشستن حرکت کرده و این حرکت موجب درد میشود.
*درد در موقع اجابت مزاج
*وقتی بیمار در حالت نشسته به پشت لم میدهد درد بیشتر میشود و بیمار ترجیح میدهد در موقع نشستن بیشتر به جلو خم شود. علت اینست که موقع لم دادن به عقب فشار بیشتری به استخوان دنبالچه وارد میشود.
*درد عمقی که ممکن است همیشه در ناحیه دنبالچه احساس شود.
*فشار با انگشت به ناحیه دنبالچه دردناک است.
*درد ممکن است به ران ها تیر بکشد
*درد ممکن است در حین عادت ماهانه افزایش یابد
*ممکن است فرد احساس کند محل نشستن وی ناپایدار است.
*اگر بیماری مدت طولانی ادامه یابد بیمار ممکن است به علت ترس از نشستن و به علت ایستادن طولانی دچار درد در کف پاها شود. بیمار ممکن است به علت بد نشستن روی صندلی ( برای کاهش دادن درد دنبالچه) دچار کمر درد شود. کم خوابی و اضطراب و افسردگی هم میتواند از عوارض ابتلا دراز مدت به این بیماری باشد.
عوامل درد دنبالچه
از علت درد استخوان دنبالچه میتوان گفت که هنوز به درستی نمیدانیم که کدام بخشهای آناتومی بدن باعث بروز درد دنبالچه میشوند. در بسیاری از موارد علل درد استخوان دنبالچه دقیق مشخص نیست (که به آن درد دنبالچه ناشناخته گفته میشود)، و به همین دلیل در این موارد علائم عارضه کنترل میشوند.
در کل، اگر دنبالچه آسیب ببیند و یا وارد آمدن فشار اضافی بر آن باعث شود که استخوانهایش بیش از دامنه حرکتی طبیعیشان، که بسیار محدود است حرکت کنند، در این ناحیه درد موضعی و التهاب بروز میکند. آسیب دیدن رباطها یا دیسک وستیجیال هم میتواند دلیل درد باشد. همچنین، در موارد نادری نیز، شکستگی استخوانهای دنبالچه و یا وجود یک عفونت یا یک تومور در دنبالچه میتواند باعث درد دنبالچه شود.
به طور کلی، تشخیص علت درد دنبالچه یکی از علل زمینهای زیر را به عنوان عامل درد نشان خواهد داد
ترومای موضعی :
زمین خوردن بر روی استخوان دنبالچه میتواند باعث التهاب رباطها یا آسیب دیدن دنبالچه یا اتصال دنبالچه با ساکروم شود. این مورد شایعترین دلیل درد دنبالچه است.
زایمان :
در طول وضع حمل سر نوزاد از بالای دنبالچه عبور میکند، و گاهی اوقات فشار وارد شده روی دنبالچه میتواند منجر به آسیبدیدگی اجزاء دنبالچه (دیسک، رباطها و استخوانها) شود.
فشار :
برخی از فعالیتها که باعث وارد آمدن فشار طولانی مدت به دنبالچه میشوند، مانند اسبسواری و نشستن طولانی مدت روی یک سطح سفت، میتوانند محرک درد استخوان دنبالچه باشند. معمولاً این عوامل باعث درد دائمی دنبالچه نمیشوند، اما اگر التهاب و علائم کنترل نشوند، امکان دارد که درد، مزمن شود.
تومور یا عفونت :
در موارد نادر، درد دنبالچه ناشی از وجود یک تومور یا عفونت در ناحیه دنبالچه است که باعث فشار آمدن روی دنبالچه میشود.
دنبالچه ناپایدار و یا در رفته
این شایع ترین علت درد دنبالچه بوده و نیمی از موارد را تشکیل میدهد. در این بیماران دنبالچه نسبت به استخوان بالای آن یعنی استخوان خاجی یا ساکروم حرکت زیادی دارد و یا گاهی اوقات ممکن است کلا نسبت به استخوان ساکروم تغییر محل داده و جابجا شده باشد. به عبارت دیگر دررفته باشد. گاهی هم این جابجایی و در رفتگی در هر بار نشستن اتفاق میفتد. این وضعیت معمولا به دنبال ضربه به دنبالچه ایجاد میشود مانند زمین خوردن در حین راه رفتن و افتادن بر روی باسن، زمین خوردن در حین پایین آمدن از پله و افتادن روی پله پایینی، زمین خوردن در حین بازی ماندد اسکیت کردن.
گاهی اوقات جابجا شدن دنبالچه در حین فشار هایی که در حین زایمان به این استخوان وارد میشود ایجاد میگردد. در حین عبور بچه از کانال زایمانی، سر بچه به استخوان دنبالچه فشار وارد میکند که میتواند موجب جابجا شدن آن شود. در تمام موارد گفته شده به علت کشش زیادی که به دیسک بین دنبالچه و استخوان بالایی آن یعنی ساکروم وارد میشود و یا به علت کشش زیادی که به رباط های بین استخوان خاجی و استخوان ساکروم وارد میشود التهاب ایجاد شده و این التهاب موجب درد میشود.
شکستگی دنبالچه
احتمال شکسته شدن دنبالچه به دنبال ضربه بسیار کم است و تشخیص شکستگی دنبالچه در اغلب موارد غلط است. دنبالچه بطور طبیعی از چند تکه تشکیل شده و ممکن است این چند تکه بودن به اشتباه شکستگی تعبیر شود. در کسانی که با بلند شدن از حالت نشسته دچار در ناگهانی میشوند و یا در کسانی که درد آنها بدنبال زمین خوردن یا زایمان ایجاد شده است احتمال بیشتری دارد که علت درد، جابجایی یا ناپایداری دنبالچه باشد. تشخیص این حالات با مقایسه رادیوگرافی ساده بیمار در حالت ایستاده و نشسته است.
برجستگی استخوانی در زیر دنبالچه
در ۱۵ درصد موارد درد دنبالچه به علت یک برجستگی استخوانی در زیر و پشت مهره های پایینی آن است. این برجستگی استخوانی معمولا از روی پوست لمس میشود. تشخیص آن معمولا با بررسی دنبالچه به توسط ام آر آی داده میشود. گاهی اوقات پوست روی این برجستگی استخوانی کمی فرو رفته است.
دنبالچه کج یا دراز
در کسانی که دنبالچه آنها نسبت به استخوان خاجی با زاویه بیشتر به سمت جلو آمده است یا بلندتر از معمول است احتمال درد دنبالچه بیشتر است.
کیست پیلونیدال
اینها کیست های پوستی هستند که در پوست روی دنبالچه وجود دارند. این کیست ممکن است به توسط یک مجرا به سطح پوست راه داشته باشد و معمولا حاوی مو است. وجود آن منشا مادرزادی دارد و گاهی اوقات ملتهب و عفونی میشود. در صورت عفونت، دردناک شده و بیمار درد را در ناحیه دنبالچه احساس میکند. گاهی اوقات ترشحات چرکی این کیست به پوست راه پیدا میکند. با جراحی و خارج کردن کیست مشکل بیمار حل میشود.
گاهی اوقات درد دنبالچه به علت اسپاسم و انقباض غیر ارادی عضلات کف لگن و اطراف دنبالچه ایجاد میشود. در مواردی هم ممکن است بدنبال اعمال جراحی ناحیه لگن، استخوان دنبالچه دردناک شود.
روش درمان
گذاشتن یخ یا کیسه سرد روی ناحیه درد، روزی چند بار در طول چند روز اول شروع درد.
گرم کردن یا گذاشتن یک کیسه داغ روی ناحیه درد پس از چند روز اول.
اجتناب از نشستن طولانی مدت یا وارد کردن هرگونه فشار به ناحیه درد، تا حد ممکن.
استفاده از یک بالش برای جلوگیری از فشار آمدن به دنبالچه در هنگام نشستن. برای بعضیها بالشهای حلقهای شکل به خوبی جواب میدهند،
کمک گرفتن از متخصص فیزیوتراپ و انجام نرمشها و کش شهای مناسب و همچنین استفاده از التراسوند.
معاینه فیزیکی
معاینه فیزیکی کامل برای عارضه درمان درد استخوان دنبالچه شامل موارد زیر خواهد بود:
• معاینه لگن و مقعد برای بررسی وجود توده یا توموری که میتواند دلیل درد باشد
• لمس دنبالچه برای بررسی وجود حساسیت به لمس
معمولاً قابل توجهترین یافته در معاینه، حساسیت به لمس موضعی است که با لمس دنبالچه مشخص میشود. اگر دنبالچه نسبت به لمس حساس نباشد، درد این ناحیه ناشی از مشکل ساختاری دیگری مانند فتق دیسک بین مهرهای لومبوساکرال یا بیماری تخریب کننده دیسک خواهد بود.
آزمایشهای تشخیصی مورد نیاز عبارتند از:
• گرفتن عکس رادیولوژی از ساکروم و دنبالچه برای رد این احتمال بعید که یک شکستگی آشکار یا یک تومور بزرگ باعث بروز ناراحتی شده باشد.
• اسکن امآرآی برای رد وجود عفونت یا تومور ستون فقرات به عنوان دلیل درد.
از آنجا که اسکن استخوان و سیتیاسکن اطلاعات ناچیزی فراهم میکنند، به طور کلی از آنها استفاده نمیشود. معمولاً نتیجه تمام آزمایشهای تصویربرداری منفی است.
درمان درد های ناحیه دنبالچه چگونه است
درمان این بیماری در اغلب اوقات غیر جراحی است.
- اگر بیمار چاق است کاهش وزن میتواند درد وی را کم کند
- پزشک معالج معمولا برای کاهش درد و التهاب در ناحیه از داروهای ضد التهاب مانند بروفن استفاده میکند.
- به بیمار توصیه میشود از بالشتک های مخصوص نرم یا بادی برای نشستن استفاده کند. در استفاده از این بالشتک ها باید دقت شود محل درد در وسط بالشتک قرار گیرد تا فشار مستقیمی به استخوان دنبالچه وارد نشود.
- بیمار باید از نشستن در محل های سرد اجتناب کند. گرم کردن محل درد در بسیاری اوقات شدت درد را کاهش میدهد.
- گاهی اوقات فیزیوتراپی بصورت استفاده از گرمای موضعی و یا اولتراسوند میتواند به بهبودی بیمار کمک کند.
- در مواردی که درد بیمار به درمان های معمول جواب نمیدهد ممکن است نیاز به عمل جراحی وجود داشته باشد.
بسیاری ار درد های دنبالچ با روش های غیر جراحی بهبود میابند. البته بهبودی ممکن است به ادامه اقدامات درمانی بمدت چند ماه نیاز داشته باشد. با این وجود درد تعدادی از بیماران حتی بعد از چند ماه درمان بهبود نمیابد. در این موارد عمل جراحی معمولا کمک کننده است.
جراحی در ۹۰-۷۰ درصد موارد موفقیت آمیز بوده و موجب از بین رفتن درد بیمار میشود. عمل جراحی درد دنبالچه بصورت خارج کردن کل دنبالچه است. پزشک جراح از طریق شکاف کوچکی بر روی استخوان دنبالچه آن را بطور کامل خارج میکند. با خروج استخوان دنبالچه درد بیمار در غالب اوقات از بین میرود.
بعد از جراحی بیمار یکی دو روز در بیمارستان مانده و آنتی بیوتیک تزریقی دریافت میکند. بخیه جراحی بیمار معمولا بعد از دو هفته خارج میشود.
*برخی مواقع، زنان مبتلا به آسیب ها دنبالچه، در طی دوران قاعدگی خود، درد دنبالچه را احساس می کنند. گاهی این درد به قدری شدید است که در زمان نشستن درد به پاها نیز سرایت می کند اما با ایستادن و راه رفتن به دلیل کاهش فشار در استخوان دنبالچه، درد نیز کاهش می یابد.
در زمان آسیب دیدن استخوان دنبالچه چه باید کرد؟
اگر درد شدید است و یا بیش از چند روز ادامه دارد، به پزشک مراجعه کنید. بیشتر مواقع درد دنبالچه جدی نیست. اما گاهی می تواند نشانه ای از آسیب یا در موارد نادر، سرطان باشد.
پزشک با انجام تصویر برداری اشعه ایکس و یا اسکن MRI، به دنبال نشانه هایی از آسیب، مانند شکستگی استخوان یا توموری است که به استخوان فشار وارد می کند. به دلیل آن که ممکن است این استخوان در موقعیت های مختلف ایجاد درد کند، پزشک معمولا تصویر برداری را هم به صورت نشسته و هم به صورت ایستاده تجویز می کند.
