کزاز و راه های درمان آن

در این مقاله با کزاز، علائم و تشخیص کزاز، عوارض کزاز، پیشگیری و درمان کزاز آشنا خواهید شد.

کزاز یک عفونت باکتریایی جدی است که بر روی سیستم عصبی تاثیر می گذارد و باعث می شود عضلات در سراسر بدن سفت شود. کزاز؛ تریسموس نیز نامیده می شود. زیرا عفونت این بیماری اغلب باعث انقباضات عضلانی در فک و گردن شده، و در نهایت می تواند به سایر قسمت های بدن گسترش یابد. عفونت کزاز، در صورتی که درمان نشود می تواند کشنده باشد.

در صورت ابتلا به این عفونت، فرد بیمار حتما باید در بیمارستان بستری شود. خوشبختانه واکنس عفونت کزاز کشف شده است. البته این واکسن در بدن دوام ندارد و متخصصان می گویند برای اطمینان به ایمنی بدن در مقابل این عفونت، واکسن باید هر ۱۰ سال یک بار تمدید شود.

چه عواملی باعث کزاز می شوند؟

باکتری به نام کلستریدیوم تتانی علت کزاز است. هاگ های باکتری را می توان در ذرات مدفوع، خاک، و حیوانات یافت. تخم های این باکتری بسیار کوچک هستند و قادرند در بدن برخی از موجودات خاص بارور شده و زندگی کنند. اغلب این تخم ها در برابر شرایط سخت محیطی، مانند حرارت بالا مقاوم هستند.

این تخم ها می توانند با ایجاد برش و زخم عمیق وارد جریان خود انسان شود. تخم های باکتری کزاز، پس از ورود به بدن، به سیستم عصبی مرکزی گسترش یافته و سمی به نام tetanospasmin تولید می کنند. این سم، سمی است که پیام های عصبی که از نخاع  به ماهیچه ها می رود را بلوکه و مسدود می کند. این انسداد می تواند به اسپاسم شدید عضلانی منجر شود.

عفونت گزاز از طرق زیر قابل انتقال است:

• سوختن پوست

• زخم و سوراخ شدن ناشی از خالکوبی و یا استفاده از مواد مخدر تزریقی

• گزش حیوانات

• زخم آلوده به گرد و خاک، مدفوع یا بزاق آلوده

• عفونت های دندانی

• نیش حشرات

• زخم های مزمن و عفونت

کزاز مسری نیست و از فردی به فرد دیگر منتقل نمی شود. میزان شیوع این بیماری در سراسر جهان تقریبا وجود دارد اما در مناطقی با آب و هوای گرم و مرطوب و مناطقی خاکی (مانند کویر) شایع تر است. علاوه بر این مناطق پر جمعیت نیز بیشتر این بیماری در آنجا رخ می دهد.

عوامل تشدید کننده کزاز

• دیابت شیرین

• سن بالای ۶۰ سال

• انجام ندادن واکسیناسیون یاد آوری روز آمد شده علیه کزاز

• هوای گرم و مرطوب

• مکان‌ های شلوغ یا غیر بهداشتی به ویژه در مورد نوزادان متولد شده از مادران واکسینه نشده

• استفاده از مواد مخدر خیابانی که با سوزن‌ ها و سرنگ‌ های ناپاک تزریق می‌ شوند.

• سوختگی‌ ها، زخم‌ های جراحی و زخم های پوستی باز در مکان‌ های با آلودگی زیاد

علائم کزاز

کزاز، بر روی اعصابی که ماهیچه های کنترل کننده بلع را تحت نظر دارند، تاثیر می گذارد. بنابراین اختلال در بلع، یکی از علائم ابتلا محسوب می شود. علاوه بر عدم کنترل بلع، اسپاسم و سفتی به ویژه در فک، شکم، قفسه سینه، کمر و گردن تجربه خواهد شد.

سایر علائم کزاز عبارتند از:

• ضربان قلب سریع
• تب
• تعریق
• فشار خون بالا

دوره کمون (زمان بین قرار گرفتن در معرض باکتری ها و بروز بیماری) بین ۳ تا ۲۱ روز است. اما علائم معمولا ظرف ۱۴ روز از عفونت اولیه ظاهر می شوند. عفونت هایی که پس از مواجه شدن سریعا علائم خود را بروز می کنند، معمولا شدید هستند و عواقب بدی به همراه خواهند داشت.

تشخیص بیماری

معمولا در معاینه فیزیکی برای تشخیص علائم کزاز، مواردی مانند سفتی عضلات و اسپاسم دردناک چک می شود.

بر خلاف بسیاری از بیماری های دیگر، کزاز به طور کلی از طریق تست های آزمایشگاهی تشخیص داده نمی شود. با این حال، پزشک ممکن است برای رد کردن احتمال ابتلا به بیماری های مشابه مانند مننژیت (عفونت باکتریایی که بر روی مغز و نخاع اثر می گذارد) یا هاری (عفونت ویروسی است که باعث تورم مغز می شود) آزمایشاتی را تجویز کند.

عوارض کزاز

اسپاسم های عضلانی شدید، نتیجه کزاز است که می تواند باعث عوارض جدی مانند موارد زیر شود:

• مشکلات تنفسی به علت اسپاسم تارهای صوتی (لارنگواسپاسم) و اسپاسم عضلاتی که تنفس را کنترل می کنند.

• پنومونی (عفونت ریه)

• آسیب های مغزی به دلیل کمبود اکسیژن

• ریتم غیر طبیعی قلب

• شکستگی استخوان و شکستگی های ستون فقرات به علت اسپاسم عضلات و تشنج

• عفونت ثانویه به دلیل بستری شدن در بیمارستان به مدت طولانی

پیشگیری از کزاز

واکسیناسیون می تواند از عفونت کزاز جلوگیری کند. در بیشتر کشورها واکسن این بیماری همراه با دیفتری و سیاه سرفه تزریق می شود. این واکسن سه در یک است که از بدن در برابر دیفتری، سیاه سرفه و کزاز محافظت می کند. با این حال، حفاظت آن مادام العمر نیست. بهتر از کودکان این واکسن سه گانه را در ۱۱ تا ۱۲ سالگی تزریق کنند.

بزرگسالان باید واکسن Td که شامل کزاز و دیفتری است را هر ۱۰ سال یک بار تزریق کنند. علاوه بر این تمرین کردن و درمان جدی زخم های ایجاد شده ای که با خاک در تماس بوده اند، از گسترش عفونت جلوگیری می کند.

کزاز بدون درمان می تواند کشنده باشد. این نوع مرگ در کودکان و افراد مسن شایع تر است. بر اساس گزارش مرکز کنترل و پیشگیری از بیماری های آمریکا ، در سال های اخیر حدود ۱۱ درصد از موارد گزارش شده ابتلا به کزاز، منجر به مرگ شده است. درصد این مرگ ها در افراد بالای ۶۰ سال (۱۸ درصد) و افرادی که واکسینه نشده بودند (۲۲ درصد) بیشتر بود.

اگر تصور می کنید که به باکتری این بیماری مبتلا شده اید، حتما به پزشک مراجعه کنید، زیرا در این حالت، هنوز هم شانس زنده ماندن و درمان کامل وجود دارد.

درمان کزاز

مهم ترین اصول درمان کزاز به شرح زیر است :

۱-حفظ و مراقبت تهویه ریوی در درمان کزاز

بیماران باید در بخش مراقبت های ویژه بستری شوند. در جریان کزاز انقباض حنجره ، انقباض عضلات بین دنده ای، انقباض دیافراگم و ابتلای مرکز تنفسی سبب اختلال در عمل تهویه و تنفس بیمار می گردد. در چنین بیمارانی همیشه باید مراقب وضعیت تنفسی بود و به محض بروز اختلالات، اقدامات لازم انجام گیرد. به این منظور ضروری است کلیه وسایل لوله گذاری و تراکئوستومی ، اکسیژن ، دستگاه اسپیراتور و تنفس مصنوعی در دسترس باشند. آسپیراسیون ترشحات و پاک کردن مجاری تنفسی به ویژه حلق باید به ارامی، به دقت و با دستکش و سوند ضدعفونی شده انجام شود.

بهترین راه ارزیابی کفایت اکسیژن ، اندازه گیری Ph و گازهای خون است . تراکئوستومی نباید به عنوان یک عمل رایج مورد استفاده قرار گیرد و تنها در مواقع خطیر مانند اسپاسم حنجره و انسداد حلق بوسیله ترشحات غلیظ مقاوم به آسپیراسیون و فلج سازی عمدی دستگاه تنفسی بکار رود.

۲-کنترل و یا پیشگیری از بروز انقباضات عضلانی

بیماران مبتلا به کزاز از نظر درمانی و پیش آگهی به سه گروه تقسیم می شوند:

الف – کزاز خفیف بدون تشنج و گریز انقباضی

ب-کزاز متوسط با هیپرتونوس عمومی و تشنجات خفیف بدون اختلال تنفسی که به سهولت با درمان توسط آرام بخش و شل کننده های متوسط کنترل می شوند.

ج-کزاز شدید با تشنجات واضح توام با اختلال تنفسی که به سختی کنترل می شود.

بیمار باید در محیطی آرام و بدور از هر گونه عامل تحریکی استراحت کند. داروهای آرام بخش و شل کننده عضلات مقام مهمی در درمان کزاز دارند و باید توجه داشت که اصل اساسی، کاهش اسپاسم ها و نه از بین بردن کامل آنهاست، زیرا در این صورت خطر دپرسیون تنفسی و افزایش عوارض ریوی وجود دارد. برای رسیدن به این هدف و نگهداری آن در حد صحیح و مناسب دارو در حدی تجویز می گردد که بیمار به محرک های معمولی عکس العمل نشان دهد و با فراهم کردن درجات قابل قبول از راحتی برای بیمار حداقل سفتی عضلانی در اندام هاف کمر و گردن وجود داشته باشد.

۳-خنثی کردن سم آزاد کزاز برای درمان کزاز

سم متصل شده سلول های عصبی ، در حقیقت خارج از دسترس ضد سم است و لذا تنها سم آزاد قابل خنثی شدن خواهد بود. دو شکل آنتی توکسین کزاز وجود دارد :

الف-آنتی توکسین هترولوگ یا سرم حیوانی که از سرم اسب یا گاو تهیه می شود.

ب-ایمونوگلوبولین هیپرایمون کزاز انسانی TIG

سرم انسانی تقریبا به طور کامل از راکسیون های جانبی ، بیماری سرم ، نوریت و فلج عاری است و ایمنی پاسیو پایدارتری ایجاد می کند. از طرف دیگر تهیه آن دشوارتر و با هزینه بیشتر همراه بوده و تنها از راه عضلانی قابل تزریق است. دوز توصیه شده گاماگلوبولین انسانی در درمان کزاز ۱۵۰۰ تا ۶۰۰۰ واحد است.

۴- از بین بردن مراکز تولید سم در درمان کزاز

از آن جا که زخم های عفونی و نکروزه محیط مناسبی برای رشد و تکثیر میکروب کزاز هستند، لذا برداشتن نسوج نکروزه و تمیز کردن محل و باز گذاشتن زخم امر لازم و مفیدی است، همچنین لازم است یک آنتی بیوتیک موثر بر میکروب کزاز تجویز شود. سولفامیدها ارزشی در درمان کزاز ندارند ولی پنی سیلین و اکسی تتراسیکلین موثرند.