سیراف، مروارید خلیج همیشه فارس بهعنوان میراث و یکی از محکمترین سندهای تاریخی ایرانیان در فارس بودن خلیج فارس است؛ سندی که بهدلیل بیتفاوتی مسئولان درحال نابودی است.
بندر سیراف یا (طاهری) از توابع بخش مرکزی شهرستان کنگان در شهرستان کنگان استان بوشهر در جنوب ایران واقع است. این بندر مرکز دهستان طاهری میباشد. بندر سیراف -که تا سال ۸۷ بندر طاهری نامیده میشد- یکی از قدیمیترین بنادر ایران است که زمانی دارای رونق فراوانی بودهاست.
میراثی که اگر در یکی از کشورهای همسایه قرار داشت، امروز به یکی از قطبهای گردشگری در خاورمیانه و آسیا تبدیل میشد اما بهدلیل بیتوجهی مسئولان استان در چند دهه اخیر به این بندر تاریخی، کمتر ایرانیای آن را میشناسد و گردشگری آن مهجور مانده است. این همه ماجرا نیست؛ در کنار این بیتوجهی، این روزها سیراف با مشکل ساختوساز در محدوده و حریم آثار باستانیاش مواجه است.
در زمان تجارت جاده ابریشم این بندر نقش به سزایی در تجارت بینالمللی داشتهاست. این شهر در زمان باستان شهری کاملاً یهودی بودهاست و فرمانداری یهودی به نام روزبه داشتهاست. در آن زمان تقریباً تمامی سکنه بندر سیراف یهودی بودند. بعد از حمله اعراب به ایران نام این بندر به بندر طاهری تغییر میابد. علت این مسئله در متون باستانی چنین ذکر شدهاست که چون یهودیان نجس بودند و مسلمان شده و طاهر شدند نام بندر به طاهری تغییر یافتهاست.
اورل اشتاین در کتاب بررسیهای تاریخی در شمال غربی هندوستان در سال ۱۹۳۷ نیز این روایت را تأیید میکند. لویی وایدربرگ باستانشناس فرانسوی بندر سیراف را شهری کاملاً یهودی میداند که کار ساکنانش تجارت ابریشم بودهاست.
در کتاب حدود العالم(۳۲۷ هجری) نوشته شدهاست که: «سیراف شهری بزرگ و گرم است و هوایی درست دارد و جای بازرگانی است و بارگاه پارس است». اصطخری دربارهٔ سیراف میگوید که: «در پارس فرضه بزرگ آن است شهری بزرگ از اعیان پارس و در آنجا کشت و کشاورزی نباشد». ابن حوقل مینویسد که: «از بزرگترین شهرهای اردشیر خوره سیراف است که شهر پرجمعیتی است و مردم آن پولهای گزاف در ساختن بناها صرف میکنند» وجه تسمیه سیراف از شیر و آب گرفته شدهاست که به گفته یاقوت محل وقوع افسانه کیکاوس سیراف بودهاست. در اینجا بودهاست که این شهریار به هنگام کوشش برای عروج به آسمان باز به سوی زمین بازگشت. چون شیر و آب طلب کرد این شهر بدان نامیده شد.
سیراف مرکز مهم تجارت دریایی بود که کالاهای مورد نیاز خاورمیانه را از طریق هندوستان، چین، جنوب شرقی آسیا و شرق آفریقا تأمین میکرد و دریانوردان آن از یک طرف تا سواحل جنوبی عربستان و سواحل شرقی آفریقا، و از طرف دیگر تا سواحل هندوستان، چین جزایر اقیانوس آرام و حتی تا جزایر ژاپن ارتباط برقرار میکردند؛ و نقش واسطه راه آبی ابریشم را به غرب داشتهاست. بندر سیراف به واسطه توجه پادشاهان ساسانی به خلیج فارس و بنادر آن، در حدود قرن سوم میلادی پدید آمد. اردشیر بابکان مؤسس سلسله ساسانی با هدف گسترش بازرگانی در خلیج فارس و مناطق مجاور و تأمین امنیت پس کرانههای ایالت فارس به بنا یا تجدید بنای یازده شهر که عمدتاً در سواحل جنوبی ایران و مناطق شمالی خلیج فارس بودند دست زد که یکی از آنها بندر سیراف بود.
سیراف در مرکز سواحل شمالی همدوش با بندر ابله در انتهای سواحل در تجارت خلیج فارس، راه ابریشم یا راه ادویه را با هند و چین پدیدآورده بودند که کالاها و محصولات ملل حوزه خلیج فارس و مهمتر از همه ایران و عراق را به هند و چین حمل میکردند و در برگشت، کالاها و محصولات شرق دور را که از همه معروفتر ابریشم بود، به سیراف، ابله و سرزمینهای حوزه خلیج فارس میرساندند.
از مهمترین شاهراههای تجاری سیراف، راهی بود که از راه اقیانوس هند، سیراف را به چین مربوط میکرد. سلیمان سیرافی که خود به چین سفر کرده بود، مینویسد که کالاها از بصره و عمان و دیگر نقاط به سیراف فرستاده میشد، و این به علت وضعیت مساعد بندر سیراف، کم عمقی آب در برخی از جاهای این دریا، کالاها بر کشتیهای چینی بارگیری میشدند صادرات سیراف شامل اقلام کالایی است که از راه دریا به آنجا وارد شدهاست: عود، عنبر، جواهر، مروارید، صندل و همچنین مواد خوشبوی دیگر. سیراف زمینه مصرف این کالاها را در فارس و تمام دنیا تأمین میکند و بندری است که این اجناس در آنجا بارگیری میشود.
اهالی سیراف ثروتمندترین مردم فارس شمرده میشوند، بعضی از آنها دارای سرمایههای شصت میلیون درهمی هستند که همه از راه تجارت دریایی کسب کردهاند. در شهرهای ساحلی و در سراسر دریا مردم سیراف شان خاصی دارند.
موقعیت جغرافیایی
این بندر مابین بندر کنگان و بندر عسلویه واقع شدهاست و دارای معماری خاصی میباشد. این بندر بین دریا و کوه قرار گرفته و دارای تنها یک خیابان است. در بعضی جاها فاصله کوه تا دریا به ۳۰ متر هم نمیرسد به همین دلیل برخی خانههای مردم روی کوه بنا شدهاست. از آثار تاریخی آن میشود به قلعه نصوری و آثار باستانی بنای مسجد جامع (که بر روی پی یک عمارت ساسانی ساخته شده)، بازار باستانی سیراف و گور دخمهها و سیستم آبرسانی دوره ساسانی اشاره کرد.
سیراف؛ بندری مهجور مانده
سیراف، مروارید خلیج همیشه فارس
سیراف بندری است که میتوانست این روزها جایگزین بهتری از شهرهای ساحلی کشور همسایهمان، ترکیه باشد اما این بندر نیز مانند دیگر شهرهای توریستی کشور، در این بخش مهجور و مظلوم مانده است. شاید بتوان گفت پیشتاز نیز بوده است؛ چراکه وجود دریا و اماکن تاریخی جاذبههای این شهر را صدچندان کرده و آن را به یکی از بینظیرترین مناطق در کشور تبدیل کرده است. این پتانسیلها نتوانسته است آنگونه که باید، این شهر را در مقاصد گردشگری کشور معرفی کند و کمتر گردشگری این شهر را میشناسد.سیراف، بندری با امواج آبی زیبا و نسیم دلانگیز، یکی از محکمترین اسناد حضور ایرانیان در خلیج همیشه فارس است. شهر باستانی سیراف معماری خاصی دارد که بسیار شبیه به روستای ماسوله در شمال کشور است.
این بندر کهن که در بین چهار مرکز صنعتی و گازی عسلویه، پارسیان، جم و کنگان قرار گرفته، روزگاری نقش مهمی در تجارت، دریانوردی و صدور فرهنگ و هنر ایرانی و اسلامی به جنوب شرق آسیا ، شرق آفریقا و کشورهای خاوردور داشته و مانند نگینی درخشان در ساحل خلیج فارس متلألو بوده است.
از آثار باستانی سیراف میتوان به این نمونهها اشاره کرد: سنگچینها، چاهها، سنگفرشها و غارهایی شبیه به آتشگاه در دل کوهها، دخمههای باستانی، حوضچههای نگهداری و استعمال آب باران یا بهعنوان قبور سنگی، گورستان تاریخی، دره لیرودی، شیلو آتشکده، کلیسا، گور سیبویه، مسجدجامع و قلعه نصوری که بعضی از آنها به ثبت ملی رسیده است. بسیاری کارشناسان میراث فرهنگی این بندر را واجد شرایط ثبت در فهرست آثار جهانی یونسکو میدانند.
بندر سیراف به علت شرایط جغرافیایی خود که از یک طرف محدود به دریا و از طرف دیگر به کوه متصل است و فاصله کوه تا دریا بسیار کم است با کمبود زمین مواجه شده است. از سوی دیگر، وجود دهها پالایشگاه و پتروشیمی در سیراف و اطراف آن موجب افزایش نرخ رشد جمعیت شده که بهدلیل کمبود زمین، اهالی سیراف در حریم آثار باستانی این شهر اقدام به ساختوساز غیرمجاز کردهاند.
مروارید خلیج فارس
سیراف، مروارید خلیج همیشه فارس
بندر سیراف یا نام قدیمی آن« سیراب »که در بعضی منابع صیراف هم آمده و بندر طاهری نیز به آن میگویند، بندر و شهری با قدمت،دیرینه و پیشینه طولانی از شهرهای باستانی ایران زیبای ماست که در مرکز شهرستان کنگان از شهرستان های استان بوشهر قرار دارد.
این بندر در دورهای رونق بسیاری داشته و شهر باستانی سیراف از نظر معماری دارای سبک و سیاق خاص خودش است. این سبک معماری در بندر سیراف را در روستای ماسوله در شمال ایران میتوان دید و از این نظر این دو مکان، معماری شبیه به هم دارند. بندر سیراف در گذشته جمعیتش حدود ۳۰۰هزارنفر بوده و چون تسامح و آزادی اعتقادی در این بندر که یک بندر بینالمللی به حساب میآمده وجود داشته، افراد با باورها و اعتقادات گوناگون در آن زندگی میکردند، مثل زرتشتی، یهودی، مسیحی و دیگر باورها و همچنین اقوام و نژادهای گوناگونی مثل یونانیها، رومیها و چینیها در این بندر ساکن بودند. هنوز بازماندههای گورستانی در این بندر وجود دارد که متعلق به پیروان دیگر ادیان بوده و این موضوع نشان دهنده حضور این باورها و اقوام در آنجاست.
بندر سیراف در فاصله ٢۴۵ کیلومتری جنوب شرق بوشهر و ۴٠ کیلومتری کنگان و ٣۴کیلومتری پارس جنوبی در مجاورت ساحل آبی و زیبای خلیجفارس است و بین بندر کنگان و بندر عسلویه قرار دارد.بندرسیراف که پررونقترین بندر ایران در آن دوره بوده از روم و یونان گرفته تا آفریقا و چین روابط تجاری گستردهای با دیگر ملل داشت، این روابط در دوره ساسانیان و همچنین دوره اسلامی وجود داشت.
کشف سفالهایی با نقشهای مختلف و پارچهها و زیورآلات گوناگون از این منطقه گویای وجود این روابط تجاری است و همچنین معماریهای گچی و اتاقهای منقش و تزیین شده و ساختمانهایی در دو و سه طبقه، همه آثار تمدنی بازمانده از بندر سیراف هستند که مورد توجه محققان است.این همه تمدن و شکوه و رونق این بندر زیبا در زمین لرزه ای که از مرگبارترین حوادث طبیعی تاریخ بوده و بندر سیراف به خاطر این زمین لرزه هفت روزه و خسارات آن به پمپئی ایران لقب گرفت نابود و ناپدید شد. این حادثه وحشتناک تاریخ زمین در سال ۳۶۷هجری قمری اتفاق افتاد.
اگرچه این بندر تاریخی و زیبا از جور زمین و زمان رنجها کشیده و لرزهها دیده اما هنوز با قدمت ۲۵۰۰سالهاش و عمر کهن خود از دیدنیترین بنادر کشورمان است که جاذبههای طبیعی و تاریخی بسیاری دارد که گردشگران و علاقهمندان تاریخ و طبیعت را به خود جذب میکند.
حوضچههای آب باران
محققان این حوضچهها راکه در ارتفاعات دامنه شمالی کوه سیراف است، مکانی برای جمع شدن آب باران میدانند که برای تامین آب مورد نیاز ایجاد شدهاند. حوضچهها از نظر ابعاد، مستطیلی شکل یا چهارگوش بوده و بعضی از این حوضچهها که سرریز داشتند، بعد از پرشدن به یک کانال دستساز میرسیدند؛ از این کانالها آب برای استفاده و آبیاری مزرعهها به مکانهای مورد نیاز میرسید. محققان با توجه به ابعاد این گودالها و حوضچههای مورد نظر معتقدند اینکه این حوضچهها در گذشته بهعنوان قبر مورد استفاده قرار میگرفتند، بعید به نظر میرسد چون با توجه به اندازه آن نمیشود آنها را قبر دانست.
دخمههای باستانی بندر سیراف
سیراف، مروارید خلیج همیشه فارس
این دخمههای باستانی که در کوههای مشرف بر دامنههای شمالی کوه های سیراف به چشم میخورد، یکی از جاذبههای تاریخی این شهر بندری است و باستانشناسان و محققان معتقدند که این دخمهها قبور سنگی یا حوضچههایی برای نگهداری آب و محل جمع شدن آب باران در گذشته بودهاند.
مسجد امام حسن بصری
سیراف، مروارید خلیج همیشه فارس
این مسجد که بهترین بنای عمومی سیراف است، روی ویرانههای یک دژ ساسانی احداث شده و محققان، سال بنا شدن آن را ۱۸۸ هجری قمری میدانند. سکههایی با تاریخ ضرب سال ۱۸۸هجری قمری از این منطقه کشف شده که سال بنای مسجد را تایید میکند. مسجد یک صحن مربع شکل است و در سه طرف رواقهایی با ستونهای گرد دارد، کشف پایه تک مناره مسجد، آن را در ردیف یکی از قدیمیترین مساجد منارهدار سرزمین های اسلامی جا داده است.
عمارت شیخ جبار نصوری
سیراف، مروارید خلیج همیشه فارس
این عمارت روی تپهای بلند به سمت دریا قرار دارد و به خاندان نصوری تعلق دارد. عمارت، یک شاه نشین و دو حیاط اندرونی وبیرونی دارد که شیخ جبار دوم،پدر بزرگ شیخ ناصر در دوره قاجار آن را بنا کرده است. قدمت عمارت ۲۰۰ سال است و گچ بریهای آن این قدمت را تایید میکند، در ایوان غربی عمارت، ۱۸ تابلو زیبا از مجالس شاهنامه فردوسی دیده میشود.
